Tác gia là từ Hán Việt (作家) chỉ người sáng tác có sự nghiệp lớn, để lại nhiều tác phẩm và có ảnh hưởng sâu rộng tới văn học, văn hóa một thời. Hỏi tác gia nghĩa là gì thì nên nhớ: mọi tác gia đều là tác giả, nhưng phần lớn tác giả chưa được gọi là tác gia. Sách Ngữ văn THPT dùng chữ này để đặt tên những bài học riêng về Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh.
| Khái niệm | Tác giả lớn, có sự nghiệp sáng tác đồ sộ và tầm ảnh hưởng lâu dài |
| Chữ Hán | 作家: 作 (tác) là làm, 家 (gia) là người giỏi riêng một môn |
| Loại từ | Danh từ, sắc thái trang trọng, hay gặp trong sách giáo khoa và giáo trình văn học sử |
| Dấu hiệu nhận biết | Nhiều tác phẩm, nhiều thể loại, có phong cách riêng, giữ vị trí trong lịch sử văn học |
| Học ở | Ngữ văn 10, 11, 12 (bài học về một tác gia) |
Tác gia: chữ “gia” nói lên điều gì?
Gỡ chữ ra là thấy nghĩa. Tác (作) là làm, làm nên. Gia (家) ngoài nghĩa quen thuộc là nhà còn có một nét nghĩa ít người để ý: Thiều Chửu giảng rằng người có học vấn giỏi riêng về một môn thì gọi là gia, như văn học gia, chính trị gia. Ta còn gặp chữ ấy trong chuyên gia, nhạc gia, danh gia. Vậy tác gia, xét theo mặt chữ, là người đã thành một “nhà” trong việc sáng tác.
Từ điển tiếng Việt ghi hai nét nghĩa. Nét rộng: ai viết ra công trình hay tác phẩm, dù thuộc khoa học hay văn chương, đều có thể gọi như vậy, như trong nhan đề sách Lược truyện các tác gia Việt Nam. Nét hẹp và hay dùng hơn: tác giả lớn, có tác phẩm gây ảnh hưởng sâu rộng, như các tác gia kinh điển. Trong nhà trường, khi thầy cô nói “học tác gia”, gần như luôn là nét nghĩa thứ hai.
Một chi tiết thú vị: tiếng Trung hiện đại dùng 作家 để gọi nhà văn nói chung, kể cả người mới in cuốn đầu tay. Sang tiếng Việt, chữ ấy được nâng lên, gần với “đại gia” của làng văn hơn là một chức danh nghề nghiệp.
Bảng phân biệt tác gia với tác giả và nhà văn
| Từ | Chỉ ai | Phạm vi | Ví dụ dùng |
|---|---|---|---|
| Tác giả (作者) | Người trực tiếp làm ra một tác phẩm | Rộng nhất: sách, bài báo, bài hát, bức ảnh, phần mềm, một bài văn của học sinh | Tác giả bài thơ này là ai? |
| Tác gia (作家) | Tác giả có sự nghiệp lớn và vị trí trong lịch sử văn học | Hẹp, mang tính đánh giá | Nguyễn Du là một tác gia lớn của văn học trung đại. |
| Nhà văn, nhà thơ | Người viết văn, làm thơ như một nghề hoặc sự nghiệp | Trung tính, không hàm ý xếp hạng | Chú ấy là nhà văn, vừa in tập truyện thứ hai. |
| Văn hào, thi hào | Nhà văn, nhà thơ thuộc hàng xuất chúng | Hẹp hơn cả tác gia, sắc thái tôn vinh | Đại thi hào Nguyễn Du. |
Chỗ hay nhầm nhất là coi tác gia chỉ là cách viết thiếu dấu của tác giả. Thật ra đây là hai từ khác nhau, khác cả chữ Hán lẫn sắc thái. Viết “tác gia của bài văn em vừa đọc” khi bài văn ấy do một bạn cùng lớp viết là dùng sai, vì chữ tác gia đã kèm sẵn một lời đánh giá về tầm vóc. Người đọc tác phẩm thì gọi là độc giả, phía bên kia của trang sách; còn người viết, tùy tầm vóc, mới chia ra tác giả hay tác gia.
Còn muốn tìm chữ thay cho tác giả trong bài viết, như người viết, cây bút hay soạn giả, hãy đọc những từ đồng nghĩa với tác giả.
Bên cạnh tác gia, nhà văn còn có văn sĩ, văn nhân hay cây bút, mỗi chữ hợp một giọng câu, xem đồng nghĩa, trái nghĩa với nhà văn.
Thế nào thì được xem là một tác gia?
Không có tờ giấy chứng nhận nào cho danh hiệu này. Giới nghiên cứu và sách giáo khoa thường dựa vào mấy dấu hiệu sau, và một người cần hội đủ phần lớn chúng:
- Khối lượng sáng tác lớn. Không phải một vài bài thơ hay, mà là cả một sự nghiệp, thường gồm nhiều tập, nhiều tác phẩm.
- Đa dạng thể loại, ngôn ngữ. Nhiều tác gia trung đại viết cả chữ Hán lẫn chữ Nôm, vừa làm thơ vừa viết văn chính luận.
- Có phong cách riêng. Đọc vài câu là nhận ra giọng của họ. Bài học về tác gia trong SGK bao giờ cũng có mục phong cách nghệ thuật.
- Ảnh hưởng lâu dài. Tác phẩm được đọc lại qua nhiều thế hệ, đi vào đời sống (người ta lẩy Kiều, bói Kiều, mượn câu thơ để nói chuyện của mình).
- Có vị trí trong lịch sử văn học. Viết lịch sử một giai đoạn văn học mà bỏ qua người ấy thì thấy hụt.
Vì vậy, một bài học tác gia thường có dàn ý riêng: cuộc đời, sự nghiệp sáng tác, đặc điểm nội dung và nghệ thuật, vị trí. Cách học này khác hẳn bài đọc hiểu một văn bản đơn lẻ.
Ba tác gia trong sách Ngữ văn Kết nối tri thức
Bộ Kết nối tri thức dành cho mỗi lớp THPT một bài học tác gia, đặt trước các văn bản đọc của chính tác gia ấy. Ba trường hợp cho thấy rõ vì sao chữ “tác gia” được chọn thay cho “tác giả”.
Nguyễn Trãi ở lớp 10
Nguyễn Trãi để lại cả văn chính luận lẫn thơ trữ tình, viết bằng hai thứ chữ: Bình Ngô đại cáo và nhiều văn bản chính luận bằng chữ Hán, Ức Trai thi tập chữ Hán, Quốc âm thi tập chữ Nôm. Riêng phần thơ Nôm được xem là bước mở đường cho thơ tiếng Việt. Một người vừa là nhà chính luận vừa là nhà thơ như thế đúng là hình mẫu của tác gia. Phần câu hỏi trong sách có trong bài soạn bài học về Nguyễn Trãi lớp 10.
Nguyễn Du ở lớp 11
Nhắc Nguyễn Du, nhiều người chỉ nghĩ đến Truyện Kiều. Bài học tác gia buộc học sinh nhìn rộng hơn: ba tập thơ chữ Hán (Thanh Hiên thi tập, Nam trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục), bên cạnh tác phẩm Nôm. Chính sự rộng ấy, cộng với sức sống của Truyện Kiều trong dân gian, làm nên tầm vóc tác gia. Xem cách trả lời từng câu trong hướng dẫn soạn bài Nguyễn Du lớp 11.
Hồ Chí Minh ở lớp 12
Sự nghiệp văn chương của Hồ Chí Minh trải trên nhiều thể loại: văn chính luận như Tuyên ngôn Độc lập, truyện và kí viết bằng tiếng Pháp, thơ chữ Hán trong Nhật ký trong tù, thơ tiếng Việt. Mỗi mảng có một giọng riêng, nên sách xếp ông vào bài học tác gia chứ không chỉ học từng văn bản. Đọc thêm phần soạn bài Hồ Chí Minh lớp 12 để thấy cách sách chia các mảng sáng tác.
Luyện tập: năm câu về chữ tác gia
Câu 1: Từ “tác gia” có cấu tạo chữ Hán như thế nào và nghĩa của từng chữ ra sao?
Đáp án: Tác gia viết là 作家. Tác nghĩa là làm, làm nên; gia ở đây chỉ người có học vấn, tài nghệ giỏi riêng về một lĩnh vực (như trong chuyên gia, chính trị gia). Ghép lại: người đã thành danh trong việc làm ra tác phẩm.
Câu 2: Điền “tác giả” hoặc “tác gia” vào chỗ trống cho hợp nghĩa.
a) … của bức thư gửi tòa soạn là một cô giáo về hưu. b) Nguyễn Đình Chiểu là một … tiêu biểu của văn học Nam Bộ thế kỉ XIX. c) Em hãy ghi rõ tên … dưới bài làm.
Đáp án: a) tác giả; b) tác gia; c) tác giả. Chỉ câu b nói về một người có sự nghiệp lớn và vị trí trong lịch sử văn học; câu a và câu c chỉ người làm ra một văn bản cụ thể.
Câu 3: Câu “Bạn Lan là tác gia của bài văn được điểm cao nhất lớp” sai ở đâu?
Đáp án: Câu dùng sai từ. Tác gia hàm ý một sự nghiệp sáng tác lớn, có ảnh hưởng rộng, không dùng cho người viết một bài văn trên lớp. Sửa thành: “Bạn Lan là tác giả của bài văn được điểm cao nhất lớp.”
Câu 4: Kể ba dấu hiệu cho thấy Nguyễn Trãi được xếp vào hàng tác gia.
Đáp án tham khảo: Sáng tác nhiều và đa dạng (văn chính luận, thơ trữ tình); viết bằng cả chữ Hán và chữ Nôm, trong đó Quốc âm thi tập là tập thơ Nôm quan trọng; tác phẩm như Bình Ngô đại cáo được đọc, học qua nhiều thế hệ và giữ vị trí lớn trong lịch sử văn học dân tộc.
Câu 5: Vì sao bài học về một tác gia thường có mục “phong cách nghệ thuật”, còn bài đọc một văn bản thì không nhất thiết có?
Đáp án: Phong cách là những nét riêng lặp lại, ổn định qua nhiều tác phẩm của cùng một người. Chỉ khi xem xét cả sự nghiệp sáng tác, như ở bài học tác gia, mới đủ dữ liệu để nói về phong cách. Một văn bản đơn lẻ chỉ cho thấy một phần của phong cách ấy.
Tác gia, tác giả và mấy chữ “gia” khác
Tác gia và tác giả khác nhau thế nào?
Tác giả là người làm ra một tác phẩm, dùng cho bất kì ai. Tác gia là tác giả có tầm vóc: sáng tác nhiều, có phong cách riêng, ảnh hưởng lâu dài. Có thể gọi Nguyễn Du là tác giả Truyện Kiều, cũng có thể gọi ông là một tác gia; nhưng không gọi người viết một bài báo là tác gia.
Tác gia văn học là gì?
Đó là cách gọi đầy đủ, chỉ những nhà văn, nhà thơ có sự nghiệp lớn trong lịch sử văn học một nước, như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nam Cao. Các cuốn văn học sử hay dành cho họ những chương riêng.
Viết “tác gia” có phải là viết thiếu dấu của “tác giả” không?
Không. Đây là hai từ riêng, chữ Hán khác nhau (作家 và 作者). Khi đọc thấy “tác gia” trong sách giáo khoa, đó là chủ ý của người viết sách chứ không phải lỗi gõ.
Tác gia tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh không có một từ khớp hoàn toàn. Thường dịch là major writer, great author hoặc literary figure; còn author và writer đứng một mình gần với tác giả, nhà văn hơn.
Một mẹo nhỏ khi làm bài: đã gọi ai là tác gia thì đừng nhắc lại “nhà văn lớn” ngay sau đó, vì chữ “gia” đã nói hộ phần lớn rồi.