Cô đơn là tính từ chỉ trạng thái chỉ có một mình, không có ai để nương tựa, sẻ chia; rộng hơn, đó là cảm giác thiếu gắn bó với người khác, kể cả khi xung quanh đông người. Cảm giác cô đơn vì thế khác với việc ở một mình. Nếu bạn gõ “codon là gì” và được đưa tới đây, phần cuối bài có giải thích riêng: đó là một thuật ngữ sinh học, không liên quan.
| Nghĩa | Một mình, lẻ loi, không có chỗ dựa; cảm giác thiếu kết nối với người khác |
| Loại từ | Tính từ (từ Hán Việt) |
| Chữ Hán | 孤單: cô là lẻ, mồ côi; đơn là một, chiếc |
| Sắc thái | Buồn, trống trải; nhẹ hơn và thông dụng hơn “cô độc” |
Cô đơn là gì?
Các từ điển tiếng Việt giải thích cô đơn là chỉ có một mình, không nương tựa được vào ai. Câu ví dụ quen thuộc nhất là chuyện người mới chuyển tới thành phố lạ, chưa quen ai, chiều về căn phòng trọ thấy mình cô đơn.
Từ này có hai lớp dùng. Lớp thứ nhất tả hoàn cảnh: một ngôi nhà cô đơn giữa đồng, một cây bàng cô đơn bên góc sân. Lớp thứ hai tả cảm xúc bên trong: “Giữa buổi tiệc đông vui mà nó vẫn thấy cô đơn.” Lớp thứ hai mới là nghĩa người ta hay hỏi tới khi gõ “cảm giác cô đơn là gì”.
Tâm lý học cũng tách bạch hai chuyện này. Ở một mình (tiếng Anh solitude) là một tình trạng, có thể dễ chịu, thậm chí được chọn. Cô đơn (loneliness) là cảm giác khó chịu khi các mối quan hệ mình có ít hơn hoặc nhạt hơn mình mong. Một người hướng nội, thích những buổi tối yên tĩnh có thể ở một mình cả ngày mà không thấy cô đơn; người khác giữa đám bạn vẫn thấy lạc lõng.
Chữ cô, chữ đơn
Viết bằng chữ Hán, cô đơn là 孤單. Chữ cô (孤) gốc nghĩa là đứa trẻ mất cha, mở rộng ra thành lẻ loi, trơ trọi; ta gặp nó trong mồ côi, cô nhi, cô quả, cô thân. Chữ đơn (單) là một, chiếc, có trong đơn độc, đơn chiếc, đơn lẻ. Hai chữ cùng nói về sự “một”, ghép lại thành một nỗi trơ trọi được nhân đôi.
Chữ cô trong cô đơn không liên quan tới chữ “cô” là người phụ nữ hay cô giáo. Nó cũng khác chữ cô trong “cô đọng” (kết lại cho chặt).
Chữ cô 孤 còn đứng hai lần trong thành ngữ thân cô thế cô, tả người vừa lẻ loi vừa không ai che chở.
Cô đơn, cô độc, lẻ loi: đứng gần nhau mà khác giọng
| Từ | Quan hệ | Khác ở đâu |
|---|---|---|
| Cô độc (孤獨) | Đồng nghĩa, mạnh hơn | Tách hẳn khỏi mọi liên hệ, sắc thái lạnh và kéo dài; hay dùng trong văn viết |
| Lẻ loi | Đồng nghĩa | Thuần Việt, gợi hình ảnh một cái gì đó tách khỏi đàn, khỏi nhóm |
| Đơn độc | Gần nghĩa | Không ai đồng hành, hỗ trợ; có khi mang ý tự mình làm, tự mình chịu |
| Trống trải, trống vắng | Gần nghĩa | Nhấn vào cái khoảng trống trong lòng hoặc trong không gian |
| Sum vầy, quây quần, đầm ấm | Trái nghĩa | Có người thân bên cạnh, có chỗ dựa |
Chọn “cô đơn” hay “cô độc” tùy mức độ. “Tối nay mình thấy hơi cô đơn” nghe tự nhiên; “Tối nay mình thấy hơi cô độc” thì nặng nề như một nhân vật tiểu thuyết. Tên cuốn tiểu thuyết Trăm năm cô đơn của nhà văn Cô-lôm-bi-a Gác-xi-a Mác-két dùng đúng chữ cô đơn: nhiều thế hệ trong một dòng họ, mỗi người mang một nỗi cô đơn riêng.
Ngoài lẻ loi, cô độc còn đơn chiếc, trơ trọi, hiu quạnh, và phía đối lập là quây quần, sum vầy; tất cả có ở đồng nghĩa, trái nghĩa với cô đơn.
Có khi ta không hẳn một mình mà chỉ thấy mình lạc nhịp giữa đám đông; cảm giác ấy tiếng Việt gọi là lạc lõng giữa mọi người.
Nghị luận về sự cô đơn của người trẻ
Đề nghị luận xã hội hay đặt vấn đề: người trẻ có nhiều bạn trên mạng hơn bao giờ hết, vì sao vẫn thấy cô đơn? Vài hướng triển khai:
- Hiểu đúng khái niệm. Cô đơn không đo bằng số người quanh mình mà bằng chất lượng gắn bó. Một nghìn lượt thích không thay được một người bạn chịu ngồi nghe mình nói.
- Nguyên nhân. Giao tiếp qua màn hình nhiều mà trò chuyện thật ít; áp lực so sánh với cuộc sống được trưng bày trên mạng; chuyển trường, chuyển nhà, xa gia đình.
- Mặt khác của vấn đề. Có những lúc ở một mình cần thiết để nghĩ, để sáng tạo; đừng vội gán mọi khoảnh khắc lặng lẽ là cô đơn.
- Hướng hành động. Chủ động nhắn cho một người bạn cũ, tham gia một câu lạc bộ, nói chuyện với người thân. Khi cảm giác cô đơn kéo dài, kèm buồn bã, mất ngủ, nên tìm thầy cô, người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Ai muốn tìm những câu thơ ngắn chạm đúng tâm trạng này có thể đọc tập thơ ngắn về nỗi buồn cô đơn. Còn một câu đơn giản để nhớ sự khác nhau giữa hai trạng thái: người ta có thể ngồi một mình ở quán cà phê rất vui, và có thể thấy cô đơn ngay trong nhóm chat đang rộn tin nhắn.
Codon, lonely và mấy điều quanh chữ cô đơn
Cô đơn và cô độc khác nhau thế nào?
Hai từ cùng chỉ cảnh một mình, nhưng cô độc mạnh hơn: tách hẳn khỏi mọi người, lâu dài và lạnh lẽo. Cô đơn nhẹ hơn, thường là cảm giác thoáng qua hoặc một giai đoạn, và dùng được trong lời nói hằng ngày.
Codon là gì, có phải “cô đơn” viết không dấu?
Không. Codon là thuật ngữ sinh học, chỉ bộ ba nucleotide liền nhau trên phân tử mARN, quy định một axit amin hoặc tín hiệu kết thúc khi tổng hợp protein; tiếng Việt gọi là bộ ba mã hóa. Từ này trùng mặt chữ với “cô đơn” gõ không dấu nên hay bị tìm nhầm.
Cảm giác cô đơn có phải là bệnh không?
Bản thân cô đơn là một cảm xúc bình thường mà ai cũng có lúc gặp. Nhưng nếu nó kéo dài nhiều tuần, khiến mình buồn bã, bỏ ăn, mất ngủ hay không muốn làm gì, thì nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Cô đơn tiếng Anh là gì?
Tính từ là lonely (cảm thấy cô đơn), danh từ là loneliness. Từ alone chỉ nghĩa “ở một mình”, không nhất thiết buồn: “I live alone but I’m not lonely.”