Hai chữ nước nhà là bài thơ song thất lục bát nổi tiếng nhất của Á Nam Trần Tuấn Khải, mượn lời Nguyễn Phi Khanh dặn con Nguyễn Trãi nơi biên ải để khơi dậy lòng yêu nước của đồng bào những năm 1920. Một đoạn của bài thơ được học trong Bài 8 “Những cung bậc tình cảm”, Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo tập 2. Bài viết dưới đây tổng hợp thông tin tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy để em ôn tập nhanh.
Nội dung văn bản Hai chữ nước nhà
Bài thơ mở ra cảnh chia li nơi ải Bắc: người cha bị giặc Minh bắt giải sang Trung Quốc, người con tiễn cha đến biên giới trong nước mắt. Toàn bộ phần còn lại là lời người cha nói với con, chia thành nhiều khổ song thất lục bát nối nhau như một lời trăng trối.
Đoạn trích trong SGK (dòng 29 đến dòng 64) bắt đầu khi người cha tự nói về cảnh ngộ của mình: già yếu, sa cơ, không còn làm được gì, đành trao việc lớn cho con:
Cha xót phận tuổi già sức yếu,
Lỡ sa cơ đành chịu bó tay,
Thân lươn bao quản vũng lầy,
Giang san gánh vác sau này cậy con.
Tiếp đó, ông nhắc con nhớ tổ tiên từng vì nước gian lao, nhắc gương Hai Bà Trưng “Giết giặc nước, trả thù chồng”, gương Trần Hưng Đạo phá quân Nguyên trên sông Bạch Đằng, rồi đau đớn so sánh với hiện tại: non sông vẫn đó mà con dân tan tác. Phần cuối là lời dặn về bổn phận của người trai: nhớ chữ “Gia, Quốc”, không tham phú quý, không chịu kiếp luồn cúi, sống sao cho xứng với tổ tiên và đức sinh thành.
Bài thơ vẫn còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, vì vậy bài viết chỉ trích một số dòng tiêu biểu; em có thể đọc bài thơ tại trang Bài thơ Hai chữ nước nhà (Trần Tuấn Khải) và đọc đoạn trích trong SGK.
Thông tin tác giả Trần Tuấn Khải
Trần Tuấn Khải (1895–1983), bút danh thường dùng là Á Nam, sinh ở làng Quang Xán, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định, trong một gia đình nhà nho nghèo có truyền thống yêu nước. Ông học chữ Hán từ nhỏ với cha, sớm biết làm thơ theo nhiều thể.
Từ đầu những năm 1920, ông nổi tiếng với các tập thơ Duyên nợ phù sinh (1921, 1922), Bút quan hoài (1924, 1927), Hồn tự lập, sau đó là Với sơn hà. Ông còn viết tiểu thuyết, làm báo và dịch nhiều sách Hán văn. Vì thơ văn mang tinh thần yêu nước, một số tác phẩm của ông bị chính quyền thực dân cấm lưu hành, chính ông từng bị bắt giam. Sau năm 1954 ông sống ở miền Nam; sau năm 1975 làm cố vấn Hội Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh và mất năm 1983.
Phong cách thơ Á Nam gắn với các thể thơ truyền thống (lục bát, song thất lục bát, hát nói, các làn điệu dân ca). Ông thường mượn đề tài lịch sử hoặc hình ảnh ẩn dụ, bóng gió để nói nỗi đau mất nước, lòng căm giận kẻ cướp nước và bè lũ tay sai, qua đó khích lệ tinh thần yêu nước, khát vọng tự do của đồng bào. Giọng thơ thống thiết, dễ thuộc, dễ ngâm nên được lưu truyền rộng rãi.
Thông tin tác phẩm Hai chữ nước nhà
Xuất xứ bài thơ Hai chữ nước nhà
Hai chữ nước nhà là bài thơ mở đầu tập Bút quan hoài I (1924). Đoạn trích trong SGK Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo được in theo Thơ văn Á Nam Trần Tuấn Khải (NXB Văn học, 1984). Trước đây, phần đầu bài thơ từng được đưa vào SGK Ngữ văn 8 (chương trình cũ).
Hoàn cảnh sáng tác bài thơ Hai chữ nước nhà
Bài thơ ra đời khi nước ta đang dưới ách đô hộ của thực dân Pháp. Để tránh sự kiểm duyệt và để lời thơ có sức gợi mạnh, tác giả mượn một câu chuyện lịch sử đầu thế kỉ XV: khi quân Minh xâm lược, Nguyễn Phi Khanh (quan nhà Hồ, cha của Nguyễn Trãi) bị giặc bắt đưa sang Trung Quốc; Nguyễn Trãi theo cha đến biên giới phía Bắc, người cha khuyên con quay về lo trả thù nhà, đền nợ nước. Mượn lời người cha, Á Nam gửi gắm tâm sự yêu nước và lời kêu gọi đồng bào đương thời.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: thơ song thất lục bát (mỗi khổ gồm hai dòng bảy chữ, một dòng sáu chữ, một dòng tám chữ).
- Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm, kết hợp tự sự (tình huống chia li) và nghị luận (lời khuyên, lí lẽ về nhục – vinh).
- Nhân vật trữ tình: người cha (Nguyễn Phi Khanh) nói với con; đằng sau là tiếng nói của chính tác giả.
Bố cục: Hai chữ nước nhà có mấy phần?
Đoạn trích trong SGK (36 dòng, từ dòng 29 đến dòng 64) có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (dòng 29–32): nỗi đau xót, bất lực của người cha khi bị bắt đi, đành nhờ con gánh vác giang sơn.
- Phần 2 (dòng 33–48): niềm tự hào khi nhắc lại truyền thống đánh giặc giữ nước (Hai Bà Trưng, Trần Hưng Đạo) và nỗi đau trước cảnh nước mất hiện tại.
- Phần 3 (dòng 49–64): lời căn dặn tha thiết về trách nhiệm của người trai: sống sao cho không thẹn với lịch sử, tổ tiên và đức sinh thành.
Nếu xét toàn bài thơ, phần trước đoạn trích là cảnh chia li nơi ải Bắc và những lời người cha kể về tội ác của giặc Minh, nỗi đau mất nước.
Giá trị nội dung
- Thể hiện nỗi đau mất nước và lòng căm thù giặc sâu sắc của người cha, cũng là của tác giả và nhân dân đầu thế kỉ XX.
- Khơi dậy niềm tự hào về truyền thống anh hùng của dân tộc; khẳng định mỗi thế hệ đều có trách nhiệm giữ gìn giang sơn.
- Nêu một quan niệm sống cao đẹp: nợ nước lớn hơn tình riêng, thà nghèo mà tự do còn hơn giàu sang mà luồn cúi; chữ hiếu gắn với nghĩa vụ đối với Tổ quốc.
Giá trị nghệ thuật
- Sử dụng thành công thể song thất lục bát: vần trắc ở cặp câu thất tạo âm hưởng dồn nén, day dứt; cặp lục bát ngân dài, tha thiết.
- Mượn đề tài lịch sử để nói chuyện đương thời, vừa kín đáo vừa giàu sức gợi.
- Giọng điệu thống thiết, lâm li; nhiều hình ảnh ước lệ, điển tích, phép đối (“Kiếp luồn cúi, đỉnh chung cũng nhục”, “Thân tự do, chiên chúc mà vinh”), điệp ngữ (“Kìa…”, “Sao cho khỏi…”) và lời gọi “Con ơi!” tăng sức thuyết phục.
Ý nghĩa nhan đề Hai chữ nước nhà
“Nước nhà” vừa là đất nước, vừa là gia đình, hai điều gắn chặt với nhau: nước mất thì nhà tan, thù nhà cũng là nợ nước. Nhan đề như một lời nhắn gọn mà nặng: người con hãy khắc ghi hai chữ ấy, đặt nghĩa vụ với non sông lên trên hết. Mọi lời khuyên trong bài, từ nhắc truyền thống đến dặn dò lẽ sống, đều quy về hai chữ ấy, nên nhan đề trở thành điểm tựa tư tưởng của toàn bài.
Sơ đồ tư duy Hai chữ nước nhà
Sơ đồ tư duy dưới đây tóm tắt các ý chính về tác giả, hoàn cảnh, thể loại, bố cục, nội dung và nghệ thuật của bài thơ.
Lời kết
Hai chữ nước nhà cho thấy một Trần Tuấn Khải nặng lòng với đất nước, biết mượn chuyện xưa để thức tỉnh người nay. Nắm chắc hoàn cảnh ra đời, bố cục ba phần và nét đặc sắc của thể song thất lục bát, em sẽ dễ dàng trả lời câu hỏi đọc hiểu cũng như viết bài phân tích về bài thơ. Ở bảng Bài 8 của đề cương ôn tập kì II văn 9 Chân trời sáng tạo, bài thơ đứng cạnh đoạn trích Chinh phụ ngâm cùng thể.
Xem thêm: