Soạn bài Sông núi nước Nam (Nam quốc sơn hà) – Ngữ văn 9 Cánh diều (trang 13–15)

Trả lời: Chủ quyền được khẳng định qua việc bài thơ nêu rõ: đất nước có lãnh thổ riêng (sông núi nước Nam), có người đứng đầu ngang hàng với hoàng đế phương Bắc (Nam đế) và ranh giới ấy đã được định rõ trong sách trời – nghĩa là một chân lí hiển nhiên, không ai được xâm phạm. Đi kèm là lời cảnh báo kẻ xâm lược sẽ chuốc lấy thất bại – cho thấy ý chí giữ nước kiên quyết.

Qua các tài liệu đã tìm hiểu, hãy trình bày hoàn cảnh xuất hiện bài Sông núi nước Nam và cho biết: Vì sao bài thơ được gọi là Thơ thần?

Trả lời:

• Hoàn cảnh xuất hiện: bài thơ gắn với những lần quân dân ta đánh đuổi giặc Tống. Có hai cách ghi chép: theo Lĩnh Nam chích quái, bài thơ vang lên năm 981 khi Lê Hoàn đánh Tống; theo Việt điện u linh tập và Đại Việt sử kí toàn thư, bài thơ vang lên trong đền thờ thần ở phòng tuyến sông Như Nguyệt năm 1076, thời Lý Thường Kiệt, khiến quân ta phấn chấn và quân Tống khiếp sợ.
• Vì sao gọi là Thơ thần: tương truyền bài thơ do thần linh (hai vị thần sông Như Nguyệt) ngâm lên giữa đêm, không rõ người sáng tác. Việc gắn bài thơ với thần linh làm tăng sức thiêng, khiến lời khẳng định chủ quyền như ý trời, cổ vũ mạnh mẽ tinh thần quân sĩ và làm quân giặc hoang mang.

Xác định thể loại của bài thơ qua số dòng, số chữ, niêm, luật và cách hiệp vần ở bản phiên âm.

Trả lời: Bài thơ thuộc thể thất ngôn tứ tuyệt Đường luật, viết bằng chữ Hán:

• Số dòng, số chữ: 4 dòng, mỗi dòng 7 chữ.
• Luật: chữ thứ hai của dòng đầu là “quốc” (thanh trắc) nên bài làm theo luật trắc; các chữ thứ 2, 4, 6 trong từng dòng đổi thanh bằng – trắc theo đúng quy định.
• Niêm: dòng 1 niêm với dòng 4, dòng 2 niêm với dòng 3 (chữ thứ hai cùng thanh: quốc – đẳng đều trắc; nhiên – hà đều bằng).
• Vần: một vần bằng gieo ở cuối dòng 1, 2, 4: cư – thư – hư; cuối dòng 3 là chữ “phạm” thanh trắc, không gieo vần.

Hai dòng thơ đầu khẳng định điều gì? Các từ ngữ “Nam quốc”, “Nam đế”, “tiệt nhiên”, “định phận”, “thiên thư” đóng vai trò như thế nào trong việc khẳng định điều đó?

Trả lời: Hai dòng đầu khẳng định nước Nam có chủ quyền độc lập: lãnh thổ riêng, người đứng đầu riêng, và điều đó là chân lí không thể thay đổi.

Trả lời:

• Dòng 3: câu hỏi “Như hà…” (cớ sao) mang giọng chất vấn, gọi kẻ xâm lược là “nghịch lỗ” (lũ giặc ngạo ngược, trái đạo trời), vạch rõ hành động xâm phạm là phi nghĩa, đi ngược lại sách trời.
• Dòng 4: lời cảnh báo đanh thép: chúng bay sẽ tận mắt thấy mình chuốc lấy thất bại (“thủ bại hư”). Câu thơ thể hiện niềm tin chắc chắn vào chiến thắng và ý chí quyết chiến bảo vệ đất nước.
• Tư tưởng, tình cảm: căm giận kẻ thù xâm lược, tự hào về sức mạnh chính nghĩa và quyết tâm giữ vững độc lập.

Theo em, hai dòng thơ đầu và hai dòng thơ cuối có mối liên hệ như thế nào? Vì sao bài thơ được coi là “bản Tuyên ngôn Độc lập đầu tiên” của nước ta?

Trả lời:

• Mối liên hệ: hai dòng đầu nêu chân lí (chủ quyền đã được trời định); hai dòng sau rút ra hệ quả tất yếu (kẻ nào xâm phạm chân lí ấy sẽ thất bại). Ý trước là cơ sở, ý sau là lời cảnh cáo dựa trên cơ sở đó; hai phần gắn chặt, tạo nên lập luận chặt chẽ.
• Vì sao là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên: đây là văn bản thơ sớm nhất (theo ghi chép) tuyên bố công khai, đầy đủ về chủ quyền dân tộc – có lãnh thổ, có vua ngang hàng phương Bắc, có cơ sở chính nghĩa – đồng thời nêu quyết tâm bảo vệ độc lập trước kẻ thù.

Trả lời: Bài thơ gợi trong em niềm tự hào về ý thức độc lập của cha ông từ hơn một nghìn năm trước, lòng biết ơn những người đã giữ từng tấc đất, và sự xúc động trước khí thế hào hùng của dân tộc. Với thế hệ trẻ hôm nay, bài thơ nhắc rằng chủ quyền lãnh thổ là thiêng liêng; mỗi người cần học tập tốt, tìm hiểu lịch sử, trân trọng biên giới, biển đảo và sẵn sàng góp sức bảo vệ Tổ quốc bằng những việc làm cụ thể.