Phò giá về kinh (Tụng giá hoàn kinh sư) là bài thơ chữ Hán của Trần Quang Khải, hiện được học trong bài Thực hành đọc hiểu của sách Ngữ văn 9 Cánh diều tập một và trước đây là văn bản đọc hiểu của Ngữ văn 7 chương trình cũ. Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm: văn bản, tác giả, hoàn cảnh sáng tác, thể thơ, cách chia đoạn, những giá trị nổi bật và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Phò giá về kinh
Bài thơ chỉ có bốn câu, mỗi câu năm chữ. Dưới đây là nguyên văn, phiên âm, dịch nghĩa và bản dịch thơ thường dùng trong sách học.
Nguyên văn chữ Hán:
從駕還京師
奪槊章陽渡，
擒胡鹹子關。
太平須致力，
萬古此江山。
Phiên âm:
Đoạt sáo Chương Dương độ,
Cầm Hồ Hàm Tử quan.
Thái bình tu trí lực,
Vạn cổ thử giang san.
Dịch nghĩa:
Cướp giáo giặc ở bến Chương Dương,
Bắt quân Hồ ở cửa Hàm Tử.
Thái bình rồi nên dốc hết sức lực,
Muôn đời vẫn có non sông này.
Dịch thơ (Trần Trọng Kim):
Chương Dương cướp giáo giặc,
Hàm Tử bắt quân thù.
Thái bình nên gắng sức,
Non nước ấy ngàn thu.
Trong sách Việt Nam sử lược, câu cuối bản dịch được in là “Non nước ấy nghìn thu”; sách học hiện nay thường chép “ngàn thu”. Câu thứ ba của nguyên tác cũng có dị bản, có sách chép “Thái bình tu nỗ lực”, nhưng sách giáo khoa dùng “tu trí lực”.
Thông tin tác giả Trần Quang Khải
Trần Quang Khải (1241 – 1294) là con trai thứ ba của vua Trần Thái Tông, em cùng mẹ với vua Trần Thánh Tông. Từ nhỏ ông đã mang tước Chiêu Minh vương, được theo học Lê Văn Hưu – nhà sử học nổi tiếng đời Trần; về sau được phong Chiêu Minh Đại vương.
Ông bước vào triều chính từ năm hai mươi tuổi, lần lượt giữ các chức Thái úy, Tướng quốc thái úy, rồi Thượng tướng Thái sư, đứng đầu triều đình suốt ba đời vua Thánh Tông, Nhân Tông và Anh Tông. Trong cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên năm 1285, ông trấn giữ mặt Nghệ An, sau đó chỉ huy trận đánh lớn ở bến Chương Dương, góp công quan trọng vào việc giải phóng kinh thành Thăng Long. Sách Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú đánh giá công lao khôi phục đất nước của ông đứng hàng đầu.
Bên cạnh tài cầm quân, Trần Quang Khải còn là người học rộng, giỏi thơ văn và thông thạo tiếng nói của nhiều tộc người. Ông có tập thơ Lạc Đạo tập, đến nay chỉ còn lại một số ít bài, trong đó Phò giá về kinh là bài được biết đến nhiều nhất. Thơ ông giản dị, hàm súc, mang hơi thở hào hùng của thời đại Đông A.
Thông tin tác phẩm Phò giá về kinh
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi học bài thơ.
Hoàn cảnh sáng tác Phò giá về kinh
Năm 1285, sau khi quân Trần thắng lớn ở Chương Dương, Hàm Tử và giải phóng kinh thành Thăng Long, Trần Quang Khải đi đón Thái thượng hoàng Trần Thánh Tông và vua Trần Nhân Tông trở về kinh đô. Bài thơ được làm trong dịp phò giá ấy, giữa không khí hân hoan của ngày đại thắng. Sách Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim chép một cách kể khác: ông ngâm bài thơ trong buổi khao quân, khi quân Trần đã vào được kinh thành.
Ý nghĩa nhan đề “Tụng giá hoàn kinh sư”
“Tụng giá” là đi theo hầu xe vua, “hoàn” là trở về, “kinh sư” là kinh đô. Nhan đề cho biết bài thơ ra đời khi tác giả phò tá nhà vua trở lại Thăng Long, tức là gắn liền với khoảnh khắc đất nước vừa được giải phóng. Nhan đề vì thế đã chứa sẵn niềm vui khải hoàn mà bốn câu thơ thể hiện.
Thể thơ và phương thức biểu đạt
- Thể thơ: ngũ ngôn tứ tuyệt Đường luật, viết bằng chữ Hán; luật trắc, vần bằng “an” gieo ở cuối câu 2 và câu 4 (quan – san).
- Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm kết hợp với tự sự (kể lại chiến công).
- Cách biểu ý, biểu cảm: thiên về nói ý, cảm xúc nén vào trong ý tưởng.
Bố cục: bài thơ Phò giá về kinh có mấy phần?
Bài thơ có thể chia làm 2 phần:
- Phần 1 (hai câu đầu): niềm tự hào về hai trận thắng Chương Dương, Hàm Tử.
- Phần 2 (hai câu cuối): lời nhắn nhủ xây dựng đất nước và khát vọng thái bình muôn đời.
Giá trị nội dung
- Khắc họa hai trận thắng lẫy lừng mà người thời Trần làm nên, qua đó toát lên niềm tự hào và khí thế của cả một thời đại.
- Bày tỏ tầm nhìn sáng suốt của vị tướng – nhà chính trị: ngay trong ngày vui thắng trận đã nghĩ đến nhiệm vụ gắng sức xây dựng đất nước thời bình.
- Khẳng định niềm tin và khát vọng về một non sông bền vững muôn đời.
Giá trị nghệ thuật
- Thể ngũ ngôn tứ tuyệt ngắn gọn, hàm súc; hai mươi chữ mà bao quát cả quá khứ, hiện tại và tương lai.
- Động từ mạnh (“đoạt”, “cầm”) đặt ở đầu câu cùng nhịp 2/3 dứt khoát, tạo âm hưởng hào hùng.
- Lời thơ giản dị, không dùng hình ảnh trau chuốt; cảm xúc ẩn trong ý tưởng nên càng chắc nịch.
- Kết cấu hai phần cân đối: từ chiến công đến lời nhắn nhủ, từ hiện thực đến khát vọng.
Sơ đồ tư duy Phò giá về kinh
Sơ đồ tóm lược sáu nhóm kiến thức chính về bài thơ.
Lời kết
Phò giá về kinh là minh chứng cho hào khí Đông A: chiến thắng lẫy lừng được kể bằng lời giản dị, và niềm vui thắng trận gắn chặt với ý thức trách nhiệm dựng xây đất nước. Nắm chắc hoàn cảnh ra đời, thể thơ, bố cục hai phần và chủ đề của bài sẽ giúp các em làm tốt cả câu hỏi đọc hiểu lẫn bài văn phân tích.
Xem thêm: