Soạn bài Khóc Dương Khuê (Nguyễn Khuyến) – Ngữ văn 9 Cánh diều

Trả lời:

• “Thôi đã thôi rồi”: từ “thôi” lặp lại như tiếng thở dài, vừa là cách nói giảm (thay cho “chết”, “mất”) vừa diễn tả sự hụt hẫng, không muốn tin bạn đã ra đi.
• Cách xưng “bác”: vừa kính trọng vừa thân mật, như đang trò chuyện trực tiếp với bạn.
• “Nước mây man mác”: không gian mênh mông, xa cách như ranh giới giữa người còn và người mất.
• “Ngậm ngùi lòng ta”: nỗi xót thương lặng lẽ mà thấm sâu.

Trả lời:

Nhà thơ nhắc lại các kỉ niệm: từ thuở cùng thi đỗ, sớm hôm gắn bó, kính yêu nhau như duyên trời định; cùng đi chơi xa, nghe suối chảy lưng đèo; cùng lên lầu cao nghe hát ả đào; cùng nhắp rượu ngon; cùng bàn văn, tra cứu sách vở; cùng chịu hoạn nạn trong buổi đất nước gian nan; cùng già và biết dừng lại; lần gặp nhau cuối cùng cách đó ba năm. Các kỉ niệm được kể theo trình tự thời gian, từ lúc trẻ mới đỗ đạt đến khi tuổi già và lần gặp sau cùng.

Trả lời:

• Nhà thơ so sánh tuổi tác, sức khỏe: mình hơn tuổi bạn, lại ốm trước bạn, vậy mà bạn đi trước – một nghịch lí khiến nỗi đau càng xót xa.
• Câu “Chợt nghe, tôi bỗng chân tay rụng rời” diễn tả sự bàng hoàng, bủn rủn khi tin dữ đến bất ngờ.
• Lời trách “Sao vội vàng đã mải lên tiên” thực chất là lời thương tiếc, không đành lòng.
• Mất bạn, mọi thú vui đều mất ý nghĩa: rượu ngon không muốn mua, câu thơ viết ra không biết đưa ai.

Trả lời:

Hai hình ảnh gắn với hai điển tích về tình bạn tri âm, tri kỉ: chiếc giường Trần Phồn dành riêng cho bạn và cây đàn Bá Nha không gảy nữa khi Chung Tử Kì mất. Qua đó, Nguyễn Khuyến khẳng định Dương Khuê là người bạn tri kỉ duy nhất của mình. Nay bạn mất, giường vẫn treo đó mà thành “hững hờ”, tiếng đàn gảy lên cũng “ngẩn ngơ” vì không còn người thưởng thức – nỗi trống vắng, cô đơn thấm vào cả đồ vật.

Trả lời:

Bốn dòng cuối, nhà thơ tự nhủ: bạn đã quyết đi thì van nài cũng không ở lại, mình thương bạn thì lấy nỗi nhớ để thay cho niềm thương; tuổi già nước mắt hiếm hoi như giọt sương, cần gì phải khóc cho đầm đìa. Lời an ủi nghe như cố tỏ ra bình thản, nhưng thực chất lại cho thấy nỗi đau lặng sâu hơn: người già khóc không thành nước mắt, nỗi thương nhớ bạn sẽ còn mãi.

Trả lời:

Sự kiện tạo ra nguồn cảm xúc để Nguyễn Khuyến viết bài thơ là gì? Sự kiện ấy chi phối bố cục của bài thơ như thế nào? Cho biết ý chính của mỗi phần theo bố cục đó.

Trả lời:

Sự kiện: Dương Khuê – người bạn đồng khoa, tri kỉ của Nguyễn Khuyến – qua đời (năm 1902).

Sự kiện chi phối bố cục: bố cục bài thơ đi theo mạch cảm xúc của người nghe tin bạn mất: bàng hoàng đau đớn → hồi tưởng quá khứ → trở về thực tại trống vắng.

• Phần 1 (dòng 1–2): nỗi đau đột ngột khi hay tin bạn mất.
• Phần 2 (dòng 3–22): hồi tưởng những kỉ niệm gắn bó suốt mấy chục năm.
• Phần 3 (dòng 23–38): nỗi đau, sự trống vắng khi trở lại thực tại và lời tự an ủi.

Trả lời:

“Bác Dương thôi đã thôi rồi” là một tiếng kêu thảng thốt. Cách gọi “bác Dương” thân mật như bạn còn ngay trước mặt. Từ “thôi” lặp lại hai lần, kết hợp với “đã”, “rồi”, vừa là lối nói giảm, nói tránh nhẹ nhàng về cái chết, vừa như tiếng nấc nghẹn ngào, khẳng định một sự mất mát không thể cứu vãn. Câu thơ thứ hai mở ra không gian “nước mây man mác”: nước trôi, mây bay, mênh mông mà xa cách, gợi cảnh âm dương đôi ngả. Nỗi buồn ấy thấm vào lòng người thành “ngậm ngùi” – xót thương lặng lẽ, không ồn ào mà sâu kín. Chỉ hai câu thơ, tình cảm kính trọng, thân thiết và nỗi đau mất bạn đã hiện lên trọn vẹn.

Những kỉ niệm nào về tình bạn đã được tác giả hồi tưởng, hồi tưởng như thế nào và theo trình tự nào?

Trả lời:

Các kỉ niệm:

• Từ thuở cùng đỗ đạt, hai người sớm hôm bên nhau, kính yêu nhau như có duyên trời.
• Những thú chơi tao nhã: đi xa ngắm cảnh, nghe suối reo lưng đèo; lên lầu cao nghe hát, thưởng đàn; cùng nhắp rượu ngon; cùng bàn văn, đọc sách.
• Cùng trải qua thời buổi đất nước gian nan, cùng giữ phận, không màng danh lợi; về già cùng hiểu lẽ “biết thôi”.
• Lần gặp cuối cách ba năm: cầm tay hỏi han, mừng vì bạn còn khỏe.

Cách hồi tưởng: dùng điệp cấu trúc “Cũng có lúc… / Có khi…” và phép liệt kê làm các kỉ niệm hiện lên liên tiếp, dồn dập như dòng kí ức tuôn trào; giọng thơ nhẹ nhàng, có chút vui của những ngày tươi đẹp, rồi chùng xuống khi nói đến hoạn nạn, tuổi già.

Trình tự: theo thời gian, từ lúc trẻ mới đỗ đạt → những năm làm quan, chơi bời tao nhã → thời thế đổi thay → tuổi già → lần gặp sau cùng. Trình tự ấy cho thấy tình bạn bền chặt suốt cả cuộc đời.

Trả lời:

• Bàng hoàng, bất ngờ: người hơn tuổi, ốm trước lại còn, người ít tuổi lại ra đi; tin dữ khiến nhà thơ “chân tay rụng rời”.
• Trách móc mà thương: “Sao vội vàng đã mải lên tiên” – lời trách của người không nỡ để bạn ra đi.
• Trống vắng, cô đơn: rượu ngon không có bạn hiền thì không mua; câu thơ không có người đọc thì không viết; giường treo hững hờ, tiếng đàn ngẩn ngơ. Câu thơ “Không mua không phải không tiền không mua” lặp bốn chữ “không” như nhấn mạnh sự trống rỗng tuyệt đối.
• Tự an ủi mà càng đau: bốn câu cuối cố kìm nén nước mắt, nhưng chính sự kìm nén ấy cho thấy nỗi đau đã thấm vào tận đáy lòng người già.

Trả lời:

• Nói giảm, nói tránh (“thôi đã thôi rồi”, “về ngay”, “lên tiên”): làm nhẹ đi sự nặng nề của cái chết, thể hiện sự trân trọng người đã khuất và nỗi đau cố nén.
• Điệp cấu trúc, liệt kê (“Cũng có lúc… / Có khi…”): tái hiện dồn dập những kỉ niệm đẹp, cho thấy tình bạn gắn bó ở mọi khía cạnh đời sống.
• Điệp từ (“không” trong câu “Không mua không phải không tiền không mua”): nhấn mạnh sự trống vắng, mọi thú vui trở nên vô nghĩa khi không còn bạn.
• Câu hỏi tu từ (“Trong khi gặp gỡ khác đâu duyên trời?”, “Làm sao bác vội về ngay”): bộc lộ niềm tự hào về tình bạn và nỗi ngỡ ngàng, không đành lòng.
• Điển cố (giường treo, đàn): khẳng định tình tri âm, tri kỉ và diễn tả nỗi cô đơn một cách hàm súc.

Trả lời:

Bài thơ cho em hiểu rằng một tình bạn đẹp không cần những điều lớn lao mà được vun đắp từ những ngày tháng sẻ chia: cùng vui, cùng học, cùng vượt khó. Người bạn tri kỉ là người hiểu ta đến mức khi họ mất đi, những niềm vui quen thuộc cũng trở nên vô nghĩa. Vì vậy, em cần trân trọng những người bạn đang ở bên mình, chân thành và thủy chung với bạn, hỏi han, gặp gỡ khi còn có thể, để không phải tiếc nuối về sau.