Mở bài Sông núi nước Nam (Nam quốc sơn hà) hay nhất – 14 mẫu chọn lọc

Sông núi nước Nam, nguyên tác chữ Hán là Nam quốc sơn hà, là bài thơ tứ tuyệt chưa rõ tác giả, tương truyền do Lý Thường Kiệt cho đọc vang lên trong cuộc chiến chống quân Tống. Chỉ bằng bốn câu thơ, bài thơ đã nói thay cả dân tộc về quyền làm chủ non sông và quyết tâm đánh bại mọi đạo quân dám xâm phạm bờ cõi.

Nam quốc sơn hà (Sông núi nước Nam) là bài thơ thất ngôn tứ tuyệt viết bằng chữ Hán, được nhiều thư tịch thời trung đại chép lại. Sách giáo khoa hiện hành không khẳng định tên người viết: bộ Cánh diều ghi khuyết danh, còn chú thích ở các sách khác cho biết bài thơ tương truyền là của Lý Thường Kiệt (1019–1105), vị tướng đã chỉ huy quân dân nhà Lý đánh bại quân Tống. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, bài thơ vang lên trong đêm từ một ngôi đền ven sông Như Nguyệt, đúng lúc hai bên đang giằng co trên phòng tuyến. Bốn câu thơ gọn gàng mà chứa hai nội dung lớn: nước Nam có chủ quyền đã được trời định, và kẻ xâm lược chắc chắn sẽ chuốc lấy thất bại. Vì thế, người đời sau quen gọi tác phẩm là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên.

Trong văn học Việt Nam có một bài thơ chỉ gồm hai mươi tám chữ mà được trân trọng như một văn kiện quốc gia, đó là Sông núi nước Nam. Tác phẩm khuyết danh này, tương truyền gắn với tên tuổi Lý Thường Kiệt, lần đầu tiên nói rõ bằng thơ rằng đất nước có vua riêng, có cương giới riêng và không ai được phép xâm phạm. Bởi vậy, các nhà nghiên cứu cũng như sách giáo khoa đều nhắc tới nó như bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của nước ta. Tìm hiểu bài thơ cũng là tìm về cội nguồn của ý thức chủ quyền trong tâm thức người Việt.

Lịch sử dựng nước của người Việt gắn liền với những cuộc kháng chiến chống lại các đế chế phương Bắc. Mỗi lần đất nước bị đe dọa, cha ông ta không chỉ cầm gươm giáo mà còn dùng lời lẽ để nói lên lẽ phải của mình. Bài thơ Sông núi nước Nam, khuyết danh, tương truyền của Lý Thường Kiệt, là một tiếng nói như thế. Ra đời giữa khói lửa chiến tranh chống Tống, bài thơ ngắn mà sắc sảo, vừa nêu căn cứ cho quyền làm chủ đất nước, vừa bày tỏ niềm tin rằng kẻ đi cướp nước nhất định sẽ thua. Đến hôm nay, tác phẩm vẫn được xem là viên đá đầu tiên của dòng văn chương yêu nước Việt Nam.

Mùa xuân năm 1077, đạo quân Tống do Quách Quỳ, Triệu Tiết cầm đầu bị chặn đứng bên bờ bắc sông Như Nguyệt, trước phòng tuyến vững chắc của quân nhà Lý. Sử cũ chép rằng giữa lúc hai bên giằng co, một đêm binh sĩ nghe từ đền thờ thần sông vọng ra bốn câu thơ đọc rất to, khẳng định nước Nam thuộc về người Nam. Bốn câu ấy chính là bài Nam quốc sơn hà, hay Sông núi nước Nam, tương truyền do Lý Thường Kiệt sắp đặt để khích lệ quân ta và làm giặc nhụt chí. Từ một đêm chiến trận, bài thơ đã vượt khỏi thời điểm ra đời để trở thành lời khẳng định chủ quyền mà bao thế hệ người Việt thuộc lòng.

Hiếm có tác phẩm nào mà nguồn gốc lại phủ một lớp sương huyền thoại như Sông núi nước Nam. Sách Lĩnh Nam chích quái gắn một dị bản của bài thơ với cuộc chống Tống của Lê Hoàn năm 981, còn Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng nó vang lên bên sông Như Nguyệt năm 1077, khi Lý Thường Kiệt cầm quân. Ở cả hai câu chuyện, lời thơ đều được cho là tiếng của thần linh, nên dân gian gọi đây là bài thơ thần. Dù đến nay vẫn chưa xác định được ai là tác giả, giá trị của tác phẩm không vì thế mà giảm đi: bốn câu thơ chữ Hán vẫn là lời khẳng định chủ quyền rõ ràng, đầy tự tin của một dân tộc vừa giành lại nền tự chủ.

Nhắc tới những văn kiện khẳng định nền độc lập của Việt Nam, người ta thường kể ba tác phẩm: Nam quốc sơn hà, Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi và Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nếu bản cáo năm 1428 tổng kết cuộc kháng chiến chống Minh, bản tuyên ngôn năm 1945 khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, thì Sông núi nước Nam là tiếng nói xuất hiện sớm nhất. Bài thơ khuyết danh này, tương truyền của Lý Thường Kiệt, chỉ có bốn câu nhưng đã đặt nền móng cho tư tưởng về một quốc gia có lãnh thổ riêng do trời định. Hiểu bài thơ là hiểu điểm khởi đầu của cả một dòng tư tưởng độc lập.

Người Trung Hoa xưa coi vua mình là thiên tử, là hoàng đế duy nhất, còn các nước xung quanh chỉ đáng làm phiên thuộc. Thế mà ngay câu mở đầu bài thơ Sông núi nước Nam, tác giả, tương truyền là Lý Thường Kiệt, đã viết: “Nam quốc sơn hà Nam đế cư”. Đặt chữ “Nam đế” bên cạnh “Nam quốc”, câu thơ ngầm khẳng định vua nước Nam ngang hàng với hoàng đế phương Bắc, và mảnh đất này đã có chủ, không phải nơi vô chủ để ai muốn chiếm cũng được. Từ chữ “đế” đầy kiêu hãnh ấy, bài thơ mở ra một tuyên bố trọn vẹn về chủ quyền và về kết cục tất yếu của kẻ xâm lược.

Năm 938, chiến thắng Bạch Đằng của Ngô Quyền khép lại thời kì Bắc thuộc kéo dài hơn mười thế kỉ, mở ra thời kì tự chủ của dân tộc. Nhưng nền độc lập non trẻ ấy luôn bị các triều đại phương Bắc dòm ngó, và nhà Tống đã hai lần đem quân sang. Trong những năm tháng thử thách đó, bài thơ Sông núi nước Nam ra đời. Tác phẩm khuyết danh, tương truyền của Lý Thường Kiệt, giống như lời đáp đanh gọn của một quốc gia vừa đứng vững: đất này đã có chủ, ranh giới đã được trời phân định, kẻ nào xâm phạm ắt phải thua. Đọc bài thơ, ta thấy cả niềm tự hào của cha ông sau bao thế kỉ mong mỏi được làm chủ.

Muốn khẳng định một điều hệ trọng, người xưa thường dựa vào lẽ trời, bởi trời là đấng tối cao mà không ai dám cãi. Hai câu mở đầu bài Nam quốc sơn hà (Sông núi nước Nam), bài thơ tương truyền của Lý Thường Kiệt, được dựng lên trên chính niềm tin ấy. Câu thứ nhất xác định chủ nhân của non sông, câu thứ hai viện dẫn “thiên thư” để chứng minh ranh giới nước Nam là điều đã an bài, rành mạch, không thể đổi thay. Phân tích hai câu thơ này giúp ta hiểu vì sao bài thơ được coi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên: nó nêu chủ quyền như một lẽ hiển nhiên của đất trời.

Nếu hai câu đầu Sông núi nước Nam là lời tuyên bố, thì hai câu cuối là lời răn đe dành cho kẻ thù. Câu thứ ba cất lên dưới dạng câu hỏi, vừa sửng sốt vừa phẫn nộ trước hành động ngang ngược của “nghịch lỗ”, tức kẻ làm trái mệnh trời. Câu kết “Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư” vang lên như một lời phán quyết: rồi chúng sẽ tận mắt thấy mình thất bại. Qua hai câu thơ, tác giả bài thơ, tương truyền là Lý Thường Kiệt, đã bộc lộ ý chí kiên quyết giữ gìn độc lập và niềm tin vững chắc vào thắng lợi của chính nghĩa.

Tình yêu nước của người Việt không phải lúc nào cũng được nói bằng những lời tha thiết; có khi nó hiện ra trong một lời tuyên bố ngắn gọn, cứng cỏi. Bài thơ Sông núi nước Nam, khuyết danh và tương truyền của Lý Thường Kiệt, là minh chứng sớm nhất cho cách bày tỏ ấy. Lòng yêu nước trong bài thơ hiện lên qua ý thức rõ ràng về lãnh thổ, niềm tự hào về vị thế ngang hàng với phương Bắc và quyết tâm không để một tấc đất nào rơi vào tay giặc. Đi vào từng câu thơ, ta sẽ thấy tình yêu ấy đã kết tinh thành sức mạnh giúp quân dân nhà Lý làm nên chiến thắng.

Lần đầu đọc bài thơ Sông núi nước Nam, em ngạc nhiên vì một tác phẩm ngắn như vậy lại có sức nặng lớn đến thế. Bài thơ chữ Hán khuyết danh ấy, mà nhiều người vẫn gắn với Lý Thường Kiệt, không có hình ảnh cầu kì, không có lời lẽ bóng bẩy, chỉ có những câu khẳng định dứt khoát như một lời thề. Thế nhưng chính sự giản dị ấy lại khiến em xúc động, vì em nghe được trong đó tiếng nói tự tin của cha ông ở buổi đầu giữ nước. Những rung động của em trước bài thơ bắt đầu từ niềm tự hào được làm người con của một đất nước có chủ quyền thiêng liêng.

Có những vần thơ được viết để ngâm ngợi, và có những vần thơ được viết để chiến đấu. Sông núi nước Nam thuộc loại thứ hai. Không rõ ai là người viết, cũng chưa chắc bài thơ ra đời năm 981 dưới thời Lê Hoàn hay năm 1077 trong cuộc kháng chiến do Lý Thường Kiệt chỉ huy, nhưng điều chắc chắn là nó đã được dùng như một thứ vũ khí tinh thần: nâng ý chí người lính và làm lung lay tinh thần quân giặc. Sức mạnh ấy đến từ đâu? Trước hết từ một lập luận chặt chẽ: chủ quyền là lẽ trời, xâm phạm chủ quyền là trái đạo trời, mà trái đạo trời thì tất bại. Sau nữa, nó đến từ giọng thơ đĩnh đạc của một dân tộc biết rõ mình đứng về phía lẽ phải. Bởi thế, hai mươi tám chữ ấy đã trở thành bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên, đặt nền cho cả dòng văn học yêu nước về sau.