Nam quốc sơn hà – bài thơ Thần khẳng định chân lí độc lập của đất nước là bài nghị luận văn học của Phó Giáo sư Nguyễn Hữu Sơn, văn bản đọc thứ hai trong Bài 9 Khát vọng độc lập và tự do (Văn bản nghị luận), sách Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo tập hai. Bài viết lần theo từng câu của bài thơ chữ Hán Nam quốc sơn hà để chứng minh đây là tiếng nói khẳng định chủ quyền sớm nhất của dân tộc. Dưới đây là những kiến thức cần nắm: nội dung văn bản, thông tin tác giả, xuất xứ, luận đề, các luận điểm, cách chia bố cục, những giá trị về nội dung, nghệ thuật, kèm sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Nam quốc sơn hà – bài thơ Thần
Văn bản trong SGK (trang 96 – 98) gồm sáu đoạn, có một chỗ lược bớt. Phần tóm lược dưới đây giúp em hình dung mạch lập luận; toàn văn em đọc trong SGK.
Bàn về câu thứ nhất. Ngay đoạn mở, người viết nêu nhận định: tư tưởng độc lập, chủ quyền có mặt từ câu thơ đầu. Ông giảng chữ “đế”: trong chữ Hán, cả đế lẫn vương đều được hiểu là vua, nhưng đế ở bậc cao hơn; ở Trung Hoa chỉ hoàng đế của triều chính thống mới được xưng đế, còn vua các nước nhỏ quy phục chỉ được phong vương. Thời Bắc thuộc, các thủ lĩnh khởi nghĩa của ta cũng mới gắn với chữ vương. Vì thế, câu thơ gọi vua nước Nam là đế chính là tuyên bố nước Nam tự làm chủ, có vua của riêng mình. Người viết còn nhắc cách ứng xử khéo léo của các triều đại sau: trong nước xưng đế, giao thiệp với nước lớn xưng vương.
Bàn về câu thứ hai. Cách nói “định phận tại thiên thư” (sách trời đã định) không chỉ một cuốn sách có thật mà là một biểu tượng, nói lên quyền được tồn tại của mỗi dân tộc. Câu hai hô ứng với câu một, cùng khẳng định bờ cõi riêng và truyền thống văn hiến của đất nước.
Bàn về câu thứ ba. Cụm “nghịch lỗ lai xâm phạm” vạch rõ dã tâm của kẻ thù; hai chữ “Như hà” mang giọng hỏi vặn, phơi bày sự phi nghĩa của ngoại bang và khơi dậy trách nhiệm của mỗi người dân.
Bàn về câu kết. Câu thơ vừa răn đe, vừa kêu gọi, vừa tiên đoán kết cục. Cách gọi giặc là “nhữ đẳng” bộc lộ sự khinh bỉ; cụm “thủ bại hư” báo trước kết cục thảm bại của kẻ xâm lược.
Đánh giá chung. Thể tứ tuyệt Đường luật với vần bằng “cư”, “thư”, “hư” tạo âm hưởng hùng tráng. Người viết kết luận bài thơ “xứng đáng được coi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc”.
Muốn đọc lại bài thơ gốc và bản dịch, em xem bài Nam quốc sơn hà.
Thông tin tác giả Nguyễn Hữu Sơn
Nguyễn Hữu Sơn chào đời ngày 16/10/1959, quê Lục Nam (Bắc Giang). Năm 1982, ông ra trường từ khoa Ngữ văn của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, chuyên về văn học Việt Nam thời cổ và cận đại. Từ 1986 đến 1989, ông theo học thêm Hán Nôm – nền tảng quan trọng cho việc đọc văn bản trung đại.
Ông nhận học vị tiến sĩ năm 1998 với luận án về các truyện ngắn ghi chép cuộc đời thiền sư trong sách Thiền uyển tập anh, và được phong Phó Giáo sư năm 2004. Mảng nghiên cứu ông theo đuổi lâu nhất là văn học trung đại.
Lối viết của Nguyễn Hữu Sơn gọn, chặt chẽ, đi từ nghĩa gốc của từng chữ Hán tới tầng ý nghĩa văn hóa, lịch sử phía sau. Bài bình giảng này là một ví dụ: chỉ một chữ “đế” mà ông mở ra cả quan niệm về ngôi vị trong xã hội phong kiến.
Về bài thơ Nam quốc sơn hà – đối tượng được bàn luận
Đây là bài thơ viết bằng chữ Hán, gồm bốn câu, mỗi câu bảy chữ, tương truyền đã vang lên trong cuộc kháng chiến chống quân Tống. Vì theo truyền thuyết, lời thơ được nghe thấy từ một đền thờ thần nên bài thơ được gọi là “bài thơ Thần”. Tác giả bài thơ chưa xác định chắc chắn; nhiều tài liệu gắn bài thơ với Lý Thường Kiệt. Em có thể ôn lại cách soạn bài thơ ở lớp dưới trong bài Soạn bài Nam quốc sơn hà.
Thông tin tác phẩm Nam quốc sơn hà – bài thơ Thần
Văn bản được trích từ đâu?
Văn bản in trong sách Giảng văn Văn học Việt Nam Trung học cơ sở, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2010, từ trang 142 đến trang 146. Khi đưa vào SGK, người biên soạn lược bớt một đoạn ở phần đầu (đánh dấu […]).
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: nghị luận văn học (bình giảng một bài thơ).
- Phương thức biểu đạt chính: nghị luận, kết hợp giải thích từ ngữ và biểu cảm.
Vấn đề nghị luận của văn bản là gì?
Luận đề: Nam quốc sơn hà là “bài thơ Thần” khẳng định chân lí độc lập, chủ quyền của đất nước và ý chí đánh bại mọi kẻ xâm lược, vì thế mang tầm vóc lời tuyên ngôn độc lập sớm nhất của nước ta.
Hệ thống luận điểm, lí lẽ và bằng chứng
| Luận điểm | Lí lẽ, bằng chứng tiêu biểu |
|---|---|
| Câu một khẳng định chủ quyền | Phân biệt đế – vương; các danh xưng thời Bắc thuộc; nước Nam có hoàng đế riêng. |
| Câu hai khẳng định tính chính nghĩa của sự phân định lãnh thổ | Ý nghĩa biểu tượng của “thiên thư”; quyền tồn tại của mỗi dân tộc; sự hô ứng với câu một. |
| Câu ba vạch trần sự phi nghĩa của kẻ thù | Từ “nghịch lỗ”; ngữ khí hỏi vặn “Như hà”; khơi gợi trách nhiệm người dân. |
| Câu bốn là lời cảnh báo, tiên tri | Cách gọi “nhữ đẳng”; kết cục “thủ bại hư”. |
| Giá trị nghệ thuật và vị trí bài thơ | Tứ tuyệt Đường luật, vần bằng; hai câu đầu khẳng định, hai câu sau cảnh cáo; bản tuyên ngôn độc lập mở đầu. |
Bố cục Nam quốc sơn hà – bài thơ Thần có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 5 phần, tương ứng với bốn câu thơ và phần tổng kết:
- Phần 1 (hai đoạn đầu): bàn về câu thơ thứ nhất – chữ “đế” và quyền tự chủ.
- Phần 2 (đoạn thứ ba): bàn về câu thứ hai – sự phân định bờ cõi do “sách trời”.
- Phần 3 (đoạn thứ tư): bàn về câu thứ ba – kẻ thù dám sang lấn cõi.
- Phần 4 (đoạn thứ năm): bàn về câu kết – lời cảnh báo và kết cục của kẻ thù.
- Phần 5 (đoạn cuối): đánh giá nghệ thuật và giá trị của bài thơ.
Giá trị nội dung
- Giúp người đọc hiểu đúng và sâu từng câu chữ của Nam quốc sơn hà, nhất là những từ Hán Việt then chốt.
- Làm sáng tỏ khát vọng tự chủ, niềm tự tôn dân tộc và ý chí bảo vệ lãnh thổ của ông cha.
- Khẳng định vị trí của bài thơ như văn bản mở đầu cho truyền thống tuyên ngôn độc lập của Việt Nam.
Giá trị nghệ thuật
- Bố cục mạch lạc, luận điểm triển khai theo đúng trình tự bốn câu thơ.
- Giải nghĩa từ ngữ kết hợp liên hệ bối cảnh lịch sử, văn hóa làm lí lẽ thêm thuyết phục.
- Lời văn chính xác, khúc chiết; giọng điệu khách quan nhưng chan chứa niềm tự hào.
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề nêu thẳng luận đề của bài viết: Nam quốc sơn hà không chỉ là một bài thơ gắn với truyền thuyết thần linh mà còn là lời khẳng định chân lí về nền độc lập của đất nước. Hai chữ “bài thơ Thần” vừa gợi xuất xứ huyền thoại, vừa ngầm tôn vinh sức mạnh thiêng liêng của lời thơ.
Sơ đồ tư duy Nam quốc sơn hà – bài thơ Thần
Lời kết
Văn bản của Nguyễn Hữu Sơn vừa giúp em hiểu kĩ bài thơ Nam quốc sơn hà, vừa là mẫu về cách bình giảng một bài thơ ngắn: đi từng câu, giải nghĩa từng chữ then chốt, đặt vào bối cảnh lịch sử rồi mới khái quát giá trị. Khi ôn tập, em cần nhớ xuất xứ, luận đề, bố cục 5 phần và hệ thống luận điểm. Cùng bài học, em nên đọc thêm Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn và Đất nước của Nguyễn Đình Thi để thấy mạch cảm hứng yêu nước xuyên suốt Bài 9.
Xem thêm: