Mở bài Một người Hà Nội hay nhất – 13 mẫu trực tiếp, gián tiếp

Một người Hà Nội là truyện ngắn Nguyễn Khải viết năm 1990, sau in trong tập Hà Nội trong mắt tôi. Qua nhân vật cô Hiền, một phụ nữ bình thường gắn bó cả đời với Thủ đô, nhà văn khám phá nét thanh lịch và bản lĩnh văn hóa của con người đất kinh kì trước những đổi thay của thời cuộc. Đó cũng là vẻ đẹp mà bài viết này muốn làm sáng tỏ.

Nguyễn Khải (tên thật Nguyễn Mạnh Khải, 1930–2008) là cây bút văn xuôi quen thuộc của văn học cách mạng, cầm bút từ thời kháng chiến chống Pháp cho tới những năm đầu thế kỉ mới. Truyện ngắn Một người Hà Nội, viết ngày 19 tháng 1 năm 1990 và in trong tập Hà Nội trong mắt tôi (Nhà xuất bản Hà Nội, 1995), là một trong những sáng tác tiêu biểu cho chặng sau của ông. Câu chuyện được kể qua lời một người cháu đi bộ đội trở về, chứng kiến cuộc đời cô Hiền qua mấy chục năm biến động của đất nước. Từ những chuyện rất đời thường, nhân vật hiện lên như kết tinh của cốt cách Hà Nội: tỉnh táo, tự trọng và luôn giữ được nếp sống tao nhã.

Những năm cuối thập niên tám mươi, công cuộc Đổi mới không chỉ làm thay đổi nền kinh tế mà còn mở ra một cách nhìn mới trong văn chương: nhà văn quan tâm nhiều hơn tới con người cá nhân, tới số phận và giá trị riêng của từng người. Nguyễn Khải bước vào giai đoạn ấy với những trang viết giàu suy tư, và truyện ngắn Một người Hà Nội, hoàn thành đầu năm 1990, là một kết quả tiêu biểu. Nhân vật trung tâm không phải người anh hùng trên chiến trường, mà là cô Hiền, một bà già Hà Nội đã đi qua chiến tranh, qua những ngày bao cấp, rồi tới thời mở cửa. Tìm hiểu nhân vật, ta sẽ hiểu điều gì làm nên phẩm giá bền vững của người Hà Nội.

Hà Nội đã đi vào văn chương qua nhiều cái nhìn: Thạch Lam say mê từng thức quà, từng góc phố trong Hà Nội băm sáu phố phường, Vũ Bằng nhớ thương từng hương vị trong Miếng ngon Hà Nội, Tô Hoài lưu giữ phong tục xưa trong Chuyện cũ Hà Nội. Nguyễn Khải cũng viết về Hà Nội, nhưng ông không dừng ở phố phường hay món ăn mà đi tìm cái hồn của mảnh đất ấy trong một con người. Truyện ngắn Một người Hà Nội dựng lên chân dung cô Hiền, một người đàn bà mà nếp nghĩ, nếp sống của bà như kết đọng mấy trăm năm văn hiến kinh kì. Qua bà, người đọc hiểu thêm vì sao Hà Nội vẫn là Hà Nội dù trải bao biến cố.

Đọc Nguyễn Khải, người ta dễ nhận ra một giọng văn ưa tranh luận: nhân vật thường đối đáp qua lại, người kể chuyện thường vừa kể vừa bình, vừa tự vấn chính mình. Sau những năm tám mươi, giọng văn ấy càng thiên về chiêm nghiệm, nhìn đời bằng con mắt bao dung hơn. Truyện ngắn Một người Hà Nội mang đủ dấu ấn đó. Nhân vật “tôi” vốn từng nghi ngại cô Hiền vì lối sống sang trọng của bà, nhưng qua năm tháng, chính anh lại phải nể phục sự tỉnh táo và lòng tự trọng của bà cô họ. Câu chuyện vì vậy vừa là chân dung một con người, vừa là hành trình nhận thức lại của người kể.

Văn xuôi Việt Nam thời Đổi mới chứng kiến một cuộc trở về với đời thường. Trong Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn Minh Châu buộc người nghệ sĩ phải nhìn sâu vào phía sau bức tranh đẹp để thấy số phận lam lũ của người đàn bà hàng chài. Còn Nguyễn Khải, trong truyện ngắn Một người Hà Nội, lại cho thấy có những vẻ đẹp chỉ hiện ra khi ta chịu bỏ đi định kiến của chính mình. Cô Hiền từng bị người cháu xếp vào hạng tư sản khó tin cậy, nhưng càng gần bà, anh càng thấy một bản lĩnh sống vững vàng và một tấm lòng biết hướng về đất nước. Đó là điều làm nên sức hút của tác phẩm.

Khép lại truyện ngắn Một người Hà Nội, Nguyễn Khải để lại một hình ảnh khiến người đọc nhớ mãi. Ông lo rằng nếu cô Hiền ra đi thì sẽ là “lại một hạt bụi vàng của Hà Nội rơi xuống chìm sâu vào lớp đất cổ”. Hạt bụi thì nhỏ bé, nhưng là bụi vàng nên quý; một người phụ nữ bình thường, nhưng là người giữ được cốt cách của cả một vùng đất. Hình ảnh ấy chính là chìa khóa để hiểu nhân vật cô Hiền và tình yêu sâu nặng của nhà văn dành cho đất kinh kì.

Ở cuối truyện ngắn Một người Hà Nội, cô Hiền kể cho người cháu nghe về cây si cổ thụ bên đền Ngọc Sơn: sau một trận bão, cây đổ nghiêng, rễ bật lên trời, tưởng chỉ còn chờ bổ làm củi, vậy mà được dựng lại và đâm lá non. Bà nghiệm ra rằng “Thiên địa tuần hoàn”, chẳng ai đoán trước được hết sự sống. Chi tiết nhỏ ấy chất chứa niềm tin lớn của Nguyễn Khải: những giá trị tốt đẹp của Hà Nội có thể lung lay trước thời thế, nhưng không dễ mất đi. Và cô Hiền chính là gốc si bền bỉ ấy trong đời sống Thủ đô.

Từ bao đời, người Hà Nội vẫn được nhắc tới bằng hai chữ thanh lịch, đến mức ca dao xưa coi đó là nét riêng của đất Tràng An. Nhưng thanh lịch không chỉ là lời ăn tiếng nói nhỏ nhẹ hay cách bày một bàn ăn sạch sẽ. Qua truyện ngắn Một người Hà Nội, Nguyễn Khải cho thấy thanh lịch còn là biết tự trọng, biết tính toán đúng đắn và biết sống có trách nhiệm với cộng đồng. Cô Hiền đã giữ được tất cả những điều đó qua chiến tranh, qua nghèo khó, qua cả thời buổi người ta sống xô bồ, vụ lợi. Vì thế, bà xứng đáng được gọi là một người Hà Nội đúng nghĩa.

Cô Hiền trong truyện ngắn Một người Hà Nội của Nguyễn Khải là một nhân vật không dễ xếp vào khuôn nào. Bà sống sang trọng, ăn mặc chỉn chu đến mức người cháu là cán bộ cách mạng đinh ninh bà là tư sản. Thế nhưng chính bà tự bạch: “Tao có bộ mặt rất tư sản, một cách sống rất tư sản, nhưng lại không bóc lột ai cả thì làm sao thành tư sản được.” Đằng sau dáng vẻ quý phái là một người đàn bà sắc sảo, thức thời, dạy con biết tự trọng và sẵn sàng gửi con cho đất nước. Phân tích nhân vật, ta sẽ thấy vì sao Nguyễn Khải trân trọng bà như một hạt bụi vàng quý giá của Thủ đô.

Truyện ngắn Một người Hà Nội không chỉ có cô Hiền mà còn có một nhân vật quan trọng không kém: người kể chuyện xưng “tôi”, một anh bộ đội từ kháng chiến trở về, gọi cô Hiền bằng cô. Năm 1955, anh mang theo cái nhìn đầy cảnh giác với lối sống của gia đình bà; mấy chục năm sau, anh lại là người day dứt nhất khi nghĩ tới ngày bà ra đi. Qua những đổi thay trong cách nhìn của nhân vật ấy, Nguyễn Khải vừa tự soi lại mình, vừa cho thấy văn hóa Hà Nội có sức thuyết phục bền bỉ như thế nào. Tìm hiểu nhân vật “tôi”, ta hiểu thêm chiều sâu chiêm nghiệm của truyện.

Trong truyện ngắn Một người Hà Nội, có một đoạn khiến người đọc lặng đi: năm 1965, người con trai cả của cô Hiền vừa học xong trung học đã tình nguyện vào Nam chiến đấu. Được hỏi có bằng lòng không, bà trả lời rằng mình đau đớn nhưng vẫn đồng ý, bởi “Nó dám đi cũng là biết tự trọng”. Một câu nói ngắn mà chứa cả nỗi đau của người mẹ lẫn sự sáng suốt của một công dân. Qua chi tiết ấy, Nguyễn Khải cho thấy lòng tự trọng mà cô Hiền dạy con không phải điều xa xôi, mà gắn liền với trách nhiệm trước vận mệnh đất nước.

Lịch sử có thể thay đổi rất nhanh: chế độ đổi thay, của cải mất còn, nếp sống cũ bị coi là lạc hậu rồi lại được nhìn nhận lại. Điều còn lại sau tất cả, có lẽ là văn hóa, thứ không nằm trong nhà cửa hay vàng bạc mà nằm trong cách một con người sống, nghĩ và ứng xử. Truyện ngắn Một người Hà Nội của Nguyễn Khải chính là câu chuyện về sức sống ngầm ấy. Từ năm 1955 cho tới khi đã ngoài bảy mươi tuổi, cô Hiền đi qua bao thăng trầm mà vẫn giữ được nếp nhà, lòng tự trọng và sự điềm tĩnh trước thời thế. Đi vào tác phẩm, ta sẽ thấy cái đẹp của văn hóa Hà Nội được nhà văn gửi gắm vào một con người cụ thể và sống động đến nhường nào.