Đốn mạt là tính từ chỉ người hoặc việc làm hư hỏng, tồi tệ tới mức đáng bị nguyền rủa, khinh bỉ. Đây là một trong những lời chê nặng nhất của tiếng Việt, thường nhắm vào kẻ phản bội, lừa lọc người yếu thế. Ai tra “đốn mạt nghĩa là gì” hay “kẻ đốn mạt là gì” sẽ thấy cùng một lõi nghĩa: sự xấu xa về đạo đức, không phải cái kém về tài năng.
| Nghĩa ngắn | Hư hỏng, tồi tệ đến mức đáng nguyền rủa |
| Loại từ | Tính từ; hay đi trong cụm “kẻ đốn mạt”, “trò đốn mạt”, “thật đốn mạt” |
| Sắc thái | Rất nặng, miệt thị, mang ý lên án; không dùng để đùa |
| Gần nghĩa | Đốn đời, đốn kiếp, khốn nạn, đê tiện, bỉ ổi |
Vì sao đốn mạt là lời chê rất nặng?
Từ điển tiếng Việt giảng đốn mạt là hư hỏng, tồi tệ đến mức đáng nguyền rủa. Chữ đáng chú ý nằm ở vế sau. Một người lười, một người vụng hay một người nóng tính có thể bị chê, nhưng chưa ai nguyền rủa họ. Đốn mạt chỉ xuất hiện khi việc làm của ai đó khiến người nghe phẫn nộ: phụ lòng người đã cưu mang mình, cướp của người đang khốn khó, đem lòng tin của người khác ra làm bàn đạp.
Vì thế từ này gần như luôn đứng sau một hành vi cụ thể. Người ta ít khi nói “anh ta đốn mạt” trống không; câu thường kể ra việc làm trước rồi mới phán xét:
- Ăn chặn suất quà Tết của trẻ mồ côi là việc làm đốn mạt.
- Được bạn cho mượn tiền lúc túng, quay lưng đi nói xấu bạn, thật đốn mạt.
- Trong truyện, tên quan tham hiện ra với đủ thói đốn mạt: ức hiếp dân nghèo, nịnh bợ bề trên.
Câu cuối cho thấy từ này còn sống trong lời bình văn học, khi người viết muốn bày tỏ thái độ rõ ràng với một nhân vật phản diện.
Chữ đốn và chữ mạt ghép lại
Chữ đốn quen thuộc với nhiều người qua nghĩa chặt cây: đốn củi, đốn tre. Nhưng nó còn một nghĩa khẩu ngữ khác là hư hỏng, tồi đi, như trong đổ đốn hay câu than “thằng bé dạo này càng ngày càng đốn”. Nghĩa này gần với cái cây bị chặt cụt: không còn đường mọc lên ngay ngắn.
Chữ mạt (末) là yếu tố Hán Việt, nghĩa gốc là ngọn cây, phần cuối của một vật. Từ chỗ “cuối cùng”, mạt chuyển sang nghĩa hèn kém, suy tàn, đứng ở bậc chót: mạt hạng, mạt vận, mạt kiếp, thời mạt. Cần để ý là chữ mạt trong mạt sát lại là một chữ Hán khác (抹, nghĩa là bôi, xóa), chỉ trùng âm.
Ghép hai chữ lại, đốn mạt là hư hỏng đến tận đáy, xuống bậc thấp nhất của nhân cách. Cùng kiểu ghép, tiếng Việt còn có đốn đời, đốn kiếp, nghe còn chua chát hơn vì ngầm ý cả một đời người đã hỏng.
Chữ mạt còn là tên một loài bọ nhỏ trong chuồng gà, nghĩa hoàn toàn khác, xem bài con mạt gà.
Đặt đốn mạt cạnh đê tiện, khốn nạn, bỉ ổi
| Từ | Nhấn vào đâu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đốn mạt | Hư hỏng đến mức đáng nguyền rủa; mức nặng nhất | Trò lừa người già lấy tiền dưỡng già thật đốn mạt |
| Đê tiện | Thấp hèn, ti tiện trong cách cư xử | Dùng mánh khóe đê tiện để hạ bạn trong cuộc thi |
| Khốn nạn | Xấu xa, đểu cáng; trong văn cũ còn nghĩa khổ sở, cùng quẫn | Kiếp người khốn nạn (nghĩa cũ) / đồ khốn nạn (nghĩa chửi) |
| Bỉ ổi | Hèn hạ, đáng khinh, thường gắn với mưu mô | Thủ đoạn bỉ ổi nhằm chiếm đoạt tài sản |
| Trái nghĩa | Cao thượng, chính trực, trong sạch, tử tế | Một tấm lòng cao thượng, không màng đền đáp |
Bốn từ đầu đều thuộc nhóm lời lên án. Muốn tìm kỹ hơn sắc thái của hai từ gần nhất, có thể đọc bài giải nghĩa chữ đê tiện 低賤 và bài kẻ bỉ ổi là người thế nào. Điểm khác dễ thấy: đê tiện và bỉ ổi thiên về sự hèn hạ trong mánh khóe, còn đốn mạt nặng về hậu quả, về cái tội với người đã tin mình.
Một lưu ý khi dùng: vì quá nặng, từ này nói thẳng vào mặt ai thường thành lời xúc phạm, dễ dẫn tới cãi vã. Trong bài văn hay khi kể lại, nó hợp hơn nhiều, nhất là đặt sau một hành vi cụ thể. Chê một hành động “đốn mạt” khác hẳn việc dán nhãn cả một con người.
Đốn mạt trong lời ăn tiếng nói
Đốn mạt có phải từ tục không?
Không. Đây là từ có trong từ điển, không mang nghĩa tục. Nhưng nó là lời miệt thị rất nặng, nên trong giao tiếp lịch sự, nhất là với người lớn tuổi hoặc người lạ, nên tránh.
Kẻ đốn mạt là gì?
Là cách gọi người đã làm những việc xấu xa tới mức bị khinh bỉ, ví dụ phản bội ân nhân hay lừa đảo người nghèo. Cụm này thường gặp trong truyện, phim, lời bình về nhân vật phản diện.
Đốn mạt tiếng Anh là gì?
Gần nhất là despicable hoặc contemptible (đáng khinh), mạnh hơn có vile (đê hèn, ghê tởm). Khi dịch cần chọn theo ngữ cảnh, vì tiếng Anh không có từ nào mang đúng sắc thái “đáng nguyền rủa” của đốn mạt.
Đốn mạt và đổ đốn khác nhau thế nào?
Đổ đốn nói về quá trình trượt dần: một người vốn ngoan rồi sinh hư, bỏ học, chơi bời. Đốn mạt là kết luận về mức độ, đã xấu xa tới tận cùng. Một cậu bé “đổ đốn” vẫn có thể quay đầu; chữ đốn mạt thì hiếm khi được dùng với ý còn chỗ để tha thứ.