Bạn đến chơi nhà là bài thơ Nôm nổi tiếng của Nguyễn Khuyến về tình bạn chân thành, vượt lên mọi thiếu thốn vật chất. Văn bản được học ở Bài 10 – Cười mình, cười người (Thơ trào phúng), sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo tập hai. Bài viết dưới đây tổng hợp văn bản bài thơ, thông tin tác giả, hoàn cảnh sáng tác, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Bạn đến chơi nhà
Bài thơ viết bằng chữ Nôm theo thể thất ngôn bát cú Đường luật, thuộc phạm vi công cộng. Văn bản dưới đây theo bản phổ biến trong sách giáo khoa và các tuyển tập thơ văn Việt Nam.
Bạn đến chơi nhà
Đã bấy lâu nay, bác tới nhà,
Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa.
Ao sâu nước cả, khôn chài cá,
Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà.
Cải chửa ra cây, cà mới nụ,
Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa.
Đầu trò tiếp khách, trầu không có,
Bác đến chơi đây, ta với ta!
(Nguyễn Khuyến)
Một số từ ngữ cần chú ý:
- Thời: thì (cách nói cổ).
- Nước cả: nước đầy, nước lớn; khôn chài cá: khó mà quăng chài bắt cá.
- Chửa: chưa; rụng rốn: quả bầu vừa rụng hết hoa ở đầu quả, còn rất non; đương hoa: đang ra hoa.
- Đầu trò: thứ mở đầu cho việc tiếp khách, ý nói miếng trầu (theo tục “miếng trầu là đầu câu chuyện”).
Thông tin tác giả Nguyễn Khuyến
Nguyễn Khuyến (1835 – 1909), lúc nhỏ tên là Nguyễn Thắng, hiệu là Quế Sơn. Ông sinh ở quê ngoại xã Hoàng Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định, nhưng lớn lên và sống chủ yếu ở quê nội – làng Và, xã Yên Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam.
Ông xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo, nổi tiếng thông minh, học giỏi. Năm 1864 ông đỗ đầu thi Hương; năm 1871 đỗ đầu cả thi Hội và thi Đình, vì thế được gọi là “Tam nguyên Yên Đổ”. Ông làm quan hơn mười năm rồi cáo quan về quê, sống thanh bạch, dạy học và không hợp tác với chính quyền thực dân.
Nguyễn Khuyến để lại khối lượng sáng tác lớn bằng cả chữ Hán và chữ Nôm (hiện còn khoảng hơn 800 bài thơ, văn, câu đối). Thơ ông nói về tình yêu quê hương, đất nước, gia đình, bè bạn, về cuộc sống người dân quê; nhiều bài trào phúng châm biếm bọn thực dân, quan lại, và cả những bài tự trào – tự cười mình một cách hóm hỉnh, thâm thúy.
Ông được mệnh danh là “nhà thơ của làng cảnh Việt Nam”, với các bài thơ tiêu biểu như chùm thơ thu (Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm), Khóc Dương Khuê, Tiến sĩ giấy, Bạn đến chơi nhà. Xem thêm tiểu sử Nguyễn Khuyến và phong cách sáng tác của Nguyễn Khuyến.
Thông tin tác phẩm Bạn đến chơi nhà
Các mục dưới đây giúp các em nắm nhanh những kiến thức trọng tâm về bài thơ.
Hoàn cảnh sáng tác Bạn đến chơi nhà
Bài thơ được sáng tác khi Nguyễn Khuyến đã cáo quan về sống ở quê nhà Yên Đổ. Cuộc sống nơi thôn dã thanh bạch, giản dị; một hôm có người bạn lâu ngày tới thăm, nhà thơ đã viết bài thơ này, vừa đùa vui về cảnh nhà thiếu thốn của mình, vừa bày tỏ tình bạn thắm thiết.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: thơ Nôm thất ngôn bát cú Đường luật (8 câu, mỗi câu 7 chữ, vần “a”: nhà – xa – gà – hoa – ta). Trong sách Chân trời sáng tạo, bài thơ được học như một bài thơ trào phúng mang tính tự trào (tự cười mình).
- Phương thức biểu đạt: biểu cảm.
Bố cục bài thơ Bạn đến chơi nhà
Bạn đến chơi nhà có mấy phần? Bài thơ không chia theo bố cục đề – thực – luận – kết quen thuộc mà có kết cấu 1 – 6 – 1 độc đáo:
- Phần 1 (câu 1): niềm vui khi bạn lâu ngày tới chơi nhà.
- Phần 2 (6 câu tiếp): hoàn cảnh thiếu thốn, không có gì để tiếp đãi bạn.
- Phần 3 (câu cuối): khẳng định tình bạn chân thành, vượt lên vật chất.
Ý nghĩa nhan đề và câu thơ cuối
Nhan đề “Bạn đến chơi nhà” nêu một sự việc bình thường, gần gũi, cũng là tình huống để nhà thơ bày tỏ tình cảm. Câu kết “Bác đến chơi đây, ta với ta!” là điểm sáng của bài thơ: hai chữ “ta” cùng chỉ chủ và khách, cho thấy sự hòa hợp, gắn bó không còn khoảng cách. Cái “không có” của sáu câu trước bị đẩy lùi bởi cái “có” quý giá nhất: tình bạn chân thành.
Giá trị nội dung
- Ca ngợi tình bạn chân thành, thắm thiết, đậm đà, không câu nệ vật chất hay lễ nghi.
- Qua tiếng cười tự trào hóm hỉnh, thể hiện tâm hồn thanh cao, cuộc sống thanh bạch, gắn bó với làng quê của nhà thơ.
Giá trị nghệ thuật
- Tạo tình huống bất ngờ, thú vị: bạn quý tới chơi mà chủ nhà “cái gì cũng không có”.
- Phá cách thể thơ Đường luật với kết cấu 1 – 6 – 1; ngôn ngữ Nôm mộc mạc, gần với lời nói hằng ngày.
- Nghệ thuật liệt kê, phóng đại (nói quá) và những chi tiết “có mà như không” (cá có nhưng ao sâu, gà có nhưng rào thưa, rau quả có nhưng còn non) tạo nên tiếng cười tự trào nhẹ nhàng.
- Cách dùng đại từ “ta với ta” độc đáo, câu kết giàu sức gợi.
Sơ đồ tư duy Bạn đến chơi nhà
Sơ đồ dưới đây tóm tắt các ý chính của bài thơ.
Lời kết
Bạn đến chơi nhà cho thấy một Nguyễn Khuyến hóm hỉnh, thanh bạch và trọng tình nghĩa. Khi học bài, các em cần chú ý kết cấu 1 – 6 – 1, tiếng cười tự trào qua sáu câu giữa và ý nghĩa của cụm từ “ta với ta” ở câu kết.
Lưu ý: bài thơ đôi khi bị ghi nhầm tên là “Bạn đến thăm nhà”; tên đúng của tác phẩm là Bạn đến chơi nhà.
Xem thêm: