Cảm xúc chủ đạo là gì? Cách xác định trong bài thơ kèm ví dụ SGK

Cảm xúc chủ đạo là cảm xúc chính, bao trùm và chi phối cả một bài thơ hay một văn bản trữ tình, tức cái tâm trạng mà người đọc còn giữ lại sau khi gấp sách: buồn cô đơn, nhớ thương, tự hào, biết ơn… Đề đọc hiểu hỏi “xác định cảm xúc chủ đạo của bài thơ” là muốn em gọi đúng tên tâm trạng ấy và chỉ ra nó hiện lên qua chữ nào, hình ảnh nào.

Khái niệm	Trạng thái cảm xúc nổi bật nhất, xuyên suốt văn bản, của nhân vật trữ tình hoặc người viết
Thuộc	Đọc hiểu thơ và văn bản trữ tình (cùng nhóm với mạch cảm xúc, cảm hứng chủ đạo, giọng điệu)
Dấu hiệu nhận biết	Từ ngữ biểu cảm lặp lại, hình ảnh cùng một “màu”, giọng điệu và câu kết của bài
Cách gọi tên	Một cụm danh từ cụ thể: “nỗi buồn cô đơn của người lữ khách”, không chỉ “buồn”

Cảm xúc chủ đạo giống màu nền bức tranh

Một bài thơ có thể đi qua nhiều cung bậc: đoạn đầu ngỡ ngàng, đoạn giữa nhớ, đoạn cuối lặng đi. Nhưng như một bức tranh luôn có một màu nền, bài thơ thường có một cảm xúc phủ lên tất cả. Màu nền ấy chính là cảm xúc chủ đạo. Chữ “chủ đạo” (主導) nghĩa là giữ vai trò dẫn dắt, đứng đầu; ghép với “cảm xúc”, cụm từ chỉ cảm xúc đứng đầu, dẫn dắt các cảm xúc khác.

Từ điển thuật ngữ văn học không lập mục riêng cho “cảm xúc chủ đạo”. Đây là cách nói của sách Ngữ văn và đề đọc hiểu, gần với khái niệm cảm hứng chủ đạo của tác phẩm. Theo các tài liệu ôn tập, cảm hứng chủ đạo là thứ tình cảm mạnh mẽ chạy suốt từ đầu đến cuối một tác phẩm, và luôn đi kèm quan niệm, thái độ đánh giá của người viết về điều mình viết. Cảm xúc chủ đạo dùng trong đề thường hẹp và cụ thể hơn: nó gọi tên tâm trạng của người đang nói trong bài thơ.

Cảm xúc chủ đạo, mạch cảm xúc, cảm hứng chủ đạo, giọng điệu

Bốn khái niệm này hay đứng cạnh nhau trong cùng một đề, và cũng hay bị trả lời lẫn sang nhau.

Khái niệm	Trả lời câu hỏi	Ví dụ với Qua Đèo Ngang
Cảm xúc chủ đạo	Tâm trạng nổi bật nhất là gì?	Nỗi buồn cô đơn, nhớ nước thương nhà của người lữ khách
Mạch cảm xúc	Cảm xúc đi từ đâu đến đâu?	Từ cảnh đèo vắng lúc chiều tà, qua tiếng chim gợi nhớ, đến nỗi cô đơn “ta với ta”
Cảm hứng chủ đạo	Tình cảm lớn nào, gắn với tư tưởng nào, chi phối cả tác phẩm?	Cảm hứng hoài cổ, tâm sự của người trí thức trước cảnh vật và thời cuộc
Giọng điệu	Lời thơ cất lên bằng âm hưởng nào?	Trầm buồn, chậm, trang nhã

Nói gọn bằng hình ảnh: mạch cảm xúc là con đường, cảm xúc chủ đạo là cái nắng phủ trên cả con đường, giọng điệu là tiếng bước chân. Muốn ôn kĩ phần “con đường”, đọc thêm bài cách lần theo mạch cảm xúc trong bài thơ.

Ba dấu hiệu để gọi tên cảm xúc chủ đạo

1. Những chữ lặp lại hoặc đứng ở chỗ nhấn. Từ chỉ cảm xúc trực tiếp (nhớ, thương, buồn, vui), từ láy gợi tâm trạng, thán từ. Một chữ “nhớ” xuất hiện ba bốn lần thì gần như chắc chắn liên quan đến cảm xúc chủ đạo.
2. Hình ảnh cùng một tông. Bóng xế tà, tiếng chim kêu, cảnh vắng người… cộng lại thành một màu buồn. Hình ảnh rực rỡ, âm thanh rộn rã cộng lại thành niềm vui, niềm tự hào.
3. Câu kết và nhan đề. Câu cuối bài thường “chốt” cảm xúc. Nhan đề đôi khi gọi tên luôn cảm xúc (“Nhớ…”, “Thương…”).

Khi viết câu trả lời, gọi tên bằng một cụm cụ thể, có đối tượng: không viết “cảm xúc buồn” mà viết “nỗi buồn cô đơn của người khách xa nhà khi qua đèo lúc chiều tà”. Sau đó dẫn hai ba chi tiết làm bằng chứng. Nếu đề hỏi cả nhân vật đang bộc lộ cảm xúc, xem thêm cách xác định nhân vật trữ tình trong bài thơ.

Đọc ba bài thơ, tìm cảm xúc chủ đạo

Qua Đèo Ngang: nỗi buồn của người đi xa

Bà Huyện Thanh Quan dựng cảnh đèo lúc xế tà, người thưa, chợ vắng, rồi để tiếng chim cất lên:

Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.
Dừng chân đứng lại trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng ta với ta.

“Nhớ”, “thương”, “đau lòng”, “mỏi miệng” là những chữ cảm xúc đứng ngay đầu câu. Câu cuối khép lại bằng “ta với ta”: giữa trời non nước bao la chỉ còn một người đối diện chính mình. Cảm xúc chủ đạo vì thế là nỗi buồn cô đơn, hoài cổ, nhớ nước thương nhà của người lữ khách. Bài soạn Qua Đèo Ngang (văn 8) có phân tích từng cặp câu.

Bạn đến chơi nhà: cùng ba chữ, khác hẳn cảm xúc

Nguyễn Khuyến cũng kết bài thơ bằng ba chữ ta với ta. Nhưng cả bài là một chuỗi “không có”: chợ xa, cá không bắt được, gà khó đuổi, cải chưa ra cây, đến trầu cũng không có. Cái thiếu được kể bằng giọng hóm hỉnh, để câu cuối lật lại: chỉ cần hai người bạn gặp nhau là đủ. Cảm xúc chủ đạo là niềm vui, sự trân trọng một tình bạn chân thành, không cần mâm cao cỗ đầy. Đặt cạnh Qua Đèo Ngang, đây là ví dụ đắt nhất cho thấy không thể gọi tên cảm xúc chủ đạo chỉ bằng một cụm từ đứng lẻ.

Thu điếu: cái tĩnh lặng phủ lên cảnh thu

Trong Thu điếu, các chữ cuối câu như trong veo, tẻo teo, vắng teo cùng vần “eo” làm không gian co lại, nhỏ và lặng. Ao thu lạnh lẽo, thuyền câu bé, khách vắng: cảnh đẹp mà hiu quạnh. Cảm xúc chủ đạo là tình yêu thiên nhiên làng quê gắn với một nỗi buồn lặng lẽ, cô quạnh của nhà thơ. Câu hỏi tương tự xuất hiện trong bài trả lời câu hỏi đọc hiểu Thu điếu.

Thực hành gọi tên cảm xúc chủ đạo

Gọi tên cảm xúc chủ đạo trong bài đọc hiểu

Cảm xúc chủ đạo của bài thơ là gì?

Là tâm trạng chính, xuyên suốt bài thơ, chi phối cách nhà thơ chọn chữ, chọn hình ảnh. Mỗi bài có một cảm xúc chủ đạo riêng, có khi kết hợp hai sắc thái như “yêu thương và lo âu”.

Cảm xúc chủ đạo và cảm hứng chủ đạo có giống nhau không?

Rất gần, nhiều tài liệu dùng thay cho nhau. Nếu cần tách, cảm xúc chủ đạo nghiêng về tâm trạng cụ thể của người nói trong bài; cảm hứng chủ đạo rộng hơn, gắn với tư tưởng và thái độ đánh giá của tác giả với cả hiện thực.

Cách xác định cảm xúc chủ đạo nhanh nhất là gì?

Đọc câu kết trước, rồi khoanh các từ chỉ cảm xúc trong cả bài. Hai thứ ấy thường chỉ cùng một hướng; khi đã khớp, chỉ cần tìm thêm hình ảnh làm bằng chứng.

Văn xuôi có cảm xúc chủ đạo không?

Có, nhất là tùy bút, tản văn, hồi kí. Truyện kể thì người ta thường hỏi về chủ đề, tư tưởng hoặc tâm trạng nhân vật hơn là cảm xúc chủ đạo.