Soạn bài Con gà thờ (Ngô Tất Tố) – Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo

Bạn hiểu gì về tục thờ cúng của người Việt?

Trả lời:

• Thờ cúng là tập quán lâu đời của người Việt: thờ tổ tiên trong gia đình, thờ thành hoàng ở đình làng, thờ Phật ở chùa, thờ các bậc anh hùng dân tộc ở đền, miếu.
• Cốt lõi của việc thờ cúng là lòng thành kính và biết ơn: con cháu nhớ về cội nguồn, cộng đồng tri ân người đi trước, đồng thời gửi gắm mong ước bình an, may mắn.
• Lễ vật thường giản dị (hương, hoa, mâm xôi, con gà…), quý ở tấm lòng chứ không ở số lượng. Khi việc thờ cúng bị biến thành dịp khoe của, đua nhau hơn thua, hay khiến người ta coi nhẹ người sống, nó dễ trượt thành hủ tục. Con gà thờ nói đúng về mặt trái này.

Chú ý nhận định: “đáng lẽ cũng là bậc sướng”.

Trả lời:

Câu mở đầu “Ở làng V.Đ, ông chủ nhà trọ của tôi đáng lẽ cũng là bậc sướng.” vừa giới thiệu nhân vật vừa gài một ẩn ý. Chữ “đáng lẽ” báo trước rằng điều kiện sống của ông đủ để sướng (ruộng sáu mẫu, trâu, lợn, tiền tiêu không phải vay, mẹ già minh mẫn, con cái ngoan), nhưng thực tế ông lại tự chuốc lấy vất vả. Cách mở như vậy khơi tò mò: điều gì đã làm một người sung túc phải khổ? Câu trả lời ở phía sau rất bất ngờ: chỉ vì hai con gà.

Việc cung cấp các thông tin liên quan đến tục lệ “lên lão” trong đoạn này có tác dụng gì đối với thiên phóng sự?

Trả lời:

• Thông tin cụ thể (đủ năm mươi sáu tuổi thì được lên lão; từ ba mươi tháng Một năm năm mươi nhăm tuổi phải lễ một cỗ xôi, một con gà; gà phải là “gà sống mã đỏ, chân vàng”, luộc chín còn đủ bốn cân) cho thấy đây là lệ có thật, có quy định rõ ràng. Nhờ vậy phóng sự có tính xác thực, đáng tin.
• Các chi tiết ấy là nền để người đọc hiểu vì sao ông chủ phải lo lắng đến thế, và nhận ra cái vô lí: lệ chỉ đòi bốn cân, người ta lại tự đua nhau nâng lên năm, sáu, bảy cân để được làng trọng.
• Đồng thời, phần thông tin này mở ra mâu thuẫn chính của thiên phóng sự: hủ tục đè lên cuộc sống của một gia đình đang yên ổn.

Câu này là lời kể hay lời nhận xét, bình luận?

Trả lời:

Câu được đánh dấu là câu khép lại cảnh ông chủ mắng vợ con (con cái “cũng tự biết” rằng gọi đúng tên con gà “chính là một cái tội lớn”). Đây là lời nhận xét, bình luận của người kể chứ không phải lời kể sự việc. Từ “hình như” cho thấy đó là suy đoán chủ quan của “tôi”; còn việc coi gọi đúng tên con gà là “một cái tội lớn” mang giọng mỉa mai, làm bật lên sự phi lí khi con vật được tôn làm “người” còn con người thì phải nơm nớp sợ hãi.

Các chi tiết trong đoạn này thể hiện điều gì trong cách đối xử với gà và với người của nhân vật “ông chủ”?

Trả lời:

• Với gà: ông bắt cả nhà gọi gà là “người”, tự tay mớm từng viên cám, gà ốm thì bỏ cơm, sai vợ đi chợ mua đồ cúng, ra đình khấn vái; bà con trong họ, ngoài làng đổ đến hỏi han, mặt mũi ngơ ngác như thể nhà có người thân gặp nạn.
• Với người: mẹ già ốm nặng, rên suốt ngày, nhưng ông giao hết cho vợ con vì không có thì giờ; ông quát mắng, dọa đuổi vợ con chỉ vì một con gà bị bội thực. Cùng lúc ấy “không ai nhắc đến bà cụ”, người ta chỉ hỏi bệnh con gà.
• ⇒ Trật tự giá trị bị đảo ngược: con vật dùng để thờ được coi trọng hơn người mẹ đẻ ra mình. Hủ tục đã làm méo mó tình người, khiến cả một cộng đồng thấy điều đó là bình thường.

Việc tác giả thuật lại một cách chi tiết cách luộc gà nhằm mục đích gì?

Trả lời:

• Ghi lại đúng một “kĩ thuật” có thật của làng: chằng gà bằng thanh tre, dây gai thành hình con phượng, bắc sáu nồi ba mươi, dùng gáo giội nước sôi suốt đêm đến gần sáng. Các chi tiết cụ thể khiến phóng sự thêm xác thực.
• Cho thấy sự cầu kì, tốn kém, mất công của cả họ chỉ vì một lễ vật; con gà quá lớn đến mức không nồi nào luộc vừa.
• Tạo giọng hài hước, mỉa mai kín đáo: người kể ngạc nhiên, im lặng quan sát rồi kết luận nhẹ tênh, để người đọc tự thấy sự kệch cỡm của tục lệ.

Những dấu hiệu nào giúp bạn nhận biết văn bản trên thuộc thể loại phóng sự?

Trả lời:

• Đề tài là hiện tượng có thật của đời sống: tục “lên lão” và lệ con gà thờ ở làng quê Bắc Bộ, một vấn đề xã hội được nhiều người quan tâm.
• Chi tiết, số liệu xác định: tên làng (V.Đ, làng Hồ), tuổi lên lão (năm mươi sáu), ngày tháng (25 và 29 tháng Một), cân nặng quy định (bốn cân), giá gà (một đồng một con), kết quả (bảy cân), số nồi luộc (sáu chiếc nồi ba mươi).
• Người viết có mặt tại chỗ: “tôi” là khách trọ, tận mắt chứng kiến và ghi lại.
• Kết hợp ghi chép với thái độ đánh giá: bên cạnh sự kiện là lời bình luận mỉa mai, cho thấy chủ đích phê phán một hủ tục.

Liệt kê các sự việc chính theo trình tự được thuật lại trong văn bản.

Trả lời:

1. Giới thiệu ông chủ nhà trọ ở làng V.Đ: nhà khá giả, gia đình êm ấm, sống nhàn nhã.
2. Tục làng: năm năm mươi nhăm tuổi phải lễ một cỗ xôi, một con gà; người ta đua nhau nuôi gà thật nặng.
3. Ông thân hành xuống làng Hồ, mất hơn mười ngày để chọn mua hai con gà con, mỗi con một đồng.
4. Gần hai năm, ông làm chuồng riêng, tự tay chăm gà; đôi gà thoát nạn gà toi nhờ lễ “bộ hạ” (theo cách nghĩ của ông).
5. Khoảng một trăm ngày trước lễ, ông vỗ béo gà bằng cám viên, mớm cho gà ăn suốt ngày, mặc mẹ ốm nặng.
6. Ngày 25 tháng Một, một con gà ốm: ông nổi giận với vợ con, cúng lễ; cả làng kéo đến hỏi thăm gà, không ai hỏi bà cụ; sau phải dùng tỏi tươi, gà khỏi bệnh.
7. Ngày 29 tháng Một: họ hàng đến giúp, mổ lợn, vo gạo, làm lông gà; các cụ cho chằng gà thành hình phượng, luộc bằng cách giội nước sôi suốt đêm.
8. Lễ xong, con gà cân được bảy cân; ông chủ thấy đời mình đã mãn nguyện.

Xác định ngôi kể, điểm nhìn trong văn bản và nêu tác dụng của ngôi kể, điểm nhìn ấy.

Trả lời:

• Ngôi kể: ngôi thứ nhất, người kể xưng “tôi”.
• Điểm nhìn: điểm nhìn của “tôi” – một người khách trọ sống cùng nhà, đứng ngoài cuộc nhưng ở rất gần, vừa quan sát việc làm, vừa nghe chính ông chủ giải thích, khoe khoang.
• Tác dụng: những gì được kể là điều “tôi” tận mắt thấy, tận tai nghe nên có sức thuyết phục cao, đúng yêu cầu của phóng sự. Vị trí người ngoài cuộc giúp “tôi” giữ được khoảng cách để nhận ra cái phi lí mà người trong làng không thấy; từ đó những câu bình luận ngắn của “tôi” trở thành lời phê phán kín đáo mà sắc.

Liệt kê một số ví dụ về lời miêu tả; lời kể; lời bàn luận – trữ tình của nhân vật “tôi” và nêu tác dụng của cách kết hợp miêu tả với trần thuật trong văn bản.

Trả lời:

Tác dụng: nhờ miêu tả, con gà, chuồng gà, cách nuôi, cách luộc hiện ra trước mắt người đọc – tức là “nhìn thấy” sự thật; trần thuật giữ mạch sự việc theo thời gian, dẫn từ lúc mua gà đến ngày lễ. Khi hai yếu tố đan vào nhau, sự kiện vừa sống động vừa chặt chẽ, còn những câu bàn luận chen giữa thì bộc lộ thái độ của người viết mà không cần lên giọng lên án.

Nêu ít nhất hai ví dụ về chi tiết, sự kiện hiện thực và thái độ, đánh giá của người viết đối với các chi tiết đó.

Trả lời:

• Ví dụ 1 – lệ đua cân: lệ chỉ đòi gà chín còn bốn cân, nhưng ai cũng tự nâng lên năm, sáu, bảy cân; ông lão đời Thiệu Trị, Tự Đức nuôi gà bảy cân rưỡi vẫn được ca tụng. Người viết ghi lại lời giải thích của dân làng (“nhờ có quỷ thần phù hộ”) bằng giọng tỉnh táo, ngầm mỉa mai sự háo danh và mê tín.
• Ví dụ 2 – gà ốm, mẹ ốm: khi gà bị bệnh, cả họ, cả làng kéo đến hỏi thăm, nhưng bà mẹ đang rên ở nhà trên thì “không ai nhắc đến”. Người viết đặt hai cảnh sát nhau, không bình thêm, nhưng sự đối lập tự nó là lời tố cáo cái lệ làm con người vô cảm.
• Ví dụ 3 – cách luộc gà: cả đám thanh niên chằng gà thành hình phượng, giội nước sôi suốt đêm. “Tôi” đứng xem với thái độ ngạc nhiên, tò mò rồi buông câu “Té ra cái kiểu luộc gà của họ là vậy” – vừa hóm hỉnh vừa chua chát trước sự công phu vô ích.

Nêu chủ đề, thông điệp, tư tưởng, cảm hứng chủ đạo và phân tích sự phù hợp giữa các yếu tố đó trong văn bản.

Trả lời:

• Chủ đề: tục nuôi gà thờ để làm lễ “lên lão” ở làng quê Bắc Bộ trước Cách mạng tháng Tám và những hệ lụy của nó.
• Tư tưởng: phê phán thói háo danh, mê tín được nuôi dưỡng bởi lệ làng; bênh vực giá trị con người trước những nghi thức vô nghĩa.
• Thông điệp: tín ngưỡng chân chính quý ở tấm lòng; khi lễ nghi bị biến thành cuộc đua hơn thua, nó sẽ hành hạ chính con người và làm phai nhạt tình thân.
• Cảm hứng chủ đạo: cảm hứng phê phán, châm biếm, xen nỗi ngậm ngùi trước số phận bà mẹ già bị bỏ quên.
• Sự phù hợp: chủ đề cụ thể (một con gà, một lễ lên lão) được chọn để chuyên chở tư tưởng phê phán hủ tục; cảm hứng châm biếm là cách thể hiện phù hợp nhất với tư tưởng ấy, còn thông điệp rút ra tự nhiên từ chính các sự việc. Mọi yếu tố cùng hướng về một đích: làm người đọc nhận ra lệ làng đã đè nặng lên đời sống nông thôn như thế nào.

Nhận xét về nghệ thuật viết phóng sự của tác giả (sử dụng ngôi kể, điểm nhìn, thủ pháp miêu tả, trần thuật, cách sắp xếp sự kiện, chi tiết, ngôn ngữ,…) trong việc thể hiện chủ đề, tư tưởng, thông điệp của văn bản.

Trả lời:

• Ngôi kể, điểm nhìn: “tôi” là khách trọ, chứng kiến từ đầu đến cuối, giúp câu chuyện vừa thật vừa có khoảng lùi để phê phán.
• Miêu tả, trần thuật: tả kĩ con gà ở từng giai đoạn, tả tỉ mỉ cách mớm cám, cách chằng gà, luộc gà; kể theo trình tự thời gian với các mốc rõ ràng. Sự tỉ mỉ ấy chính là bằng chứng cho mức độ “cuồng” của hủ tục.
• Sắp xếp sự kiện: mở đầu bằng cảnh sung túc (“đáng lẽ cũng là bậc sướng”) rồi đẩy dần đến cao trào là trận ốm của con gà, đặt cạnh trận ốm của bà mẹ; kết bằng câu nói mãn nguyện của ông chủ. Kết cấu tương phản làm bật mâu thuẫn giữa cái lợi danh hão và cái giá thật phải trả.
• Chi tiết: chọn lọc, có số liệu, có lời thoại trực tiếp của nhân vật (lời khoe giá gà, lời giải thích cách nuôi, lời quát vợ con), để nhân vật tự bộc lộ.
• Ngôn ngữ: mộc mạc, đậm khẩu ngữ nông thôn, nhiều từ địa phương và từ tượng hình; giọng văn điềm tĩnh mà hóm, mỉa mai đúng lúc.
• ⇒ Nhờ nghệ thuật ấy, tư tưởng phê phán hủ tục không cần phát biểu trực tiếp mà vẫn thấm sâu; người đọc vừa cười vừa thấy xót cho con người bị lệ làng trói buộc.