Con gà thờ là văn bản đọc thứ nhất của Bài 4 (Sự thật và trang viết), sách Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo tập một, trích từ tập phóng sự Việc làng của Ngô Tất Tố. Bài viết tổng hợp thông tin về tác giả, xuất xứ, thể loại, ngôi kể, cách chia đoạn cùng các giá trị nội dung, nghệ thuật, kèm sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt để em ôn tập nhanh.
Nội dung văn bản Con gà thờ
Văn bản kể chuyện ông chủ nhà trọ ở làng V.Đ – một người có của ăn của để, gia đình êm ấm, quanh năm nhàn nhã. Năm năm mươi nhăm tuổi, theo lệ làng, ông phải mang xôi, gà ra đình lễ thần để “lên lão”. Lệ chỉ đòi gà luộc chín còn bốn cân, nhưng người làng đua nhau nuôi gà nặng hơn để được trọng vọng. Ông chủ bèn xuống tận làng Hồ chọn mua hai con gà giống, dựng chuồng riêng, ròng rã gần hai năm tự tay chăm sóc, rồi vỗ béo bằng cám viên mớm từng miếng. Khi một con gà ốm vì bị nhồi quá nhiều, cả nhà nháo nhác, cả làng kéo đến hỏi thăm, trong khi người mẹ già ốm nặng chẳng ai đoái hoài. Đến ngày lễ, cả họ xúm vào chằng gà thành hình phượng và giội nước sôi suốt đêm để luộc. Con gà cân được bảy cân, ông chủ mãn nguyện.
Dưới đây là một số đoạn tiêu biểu trong văn bản (theo SGK):
Ở làng V.Đ, ông chủ nhà trọ của tôi đáng lẽ cũng là bậc sướng.
Nó phải là thứ gà sống mã đỏ, chân vàng, vặt lông và luộc chín rồi, còn đủ bốn cân. Lệ làng định rõ như thế.
Giữa khi ấy, bà mẹ ông chủ nhà tôi ở nhà trên lại nổi cơn bệnh. Ngồi ở nhà dưới cũng nghe tiếng rên và tiếng “ối chào”. Nhưng không ai nhắc đến bà cụ. Người ta chỉ hỏi chứng bệnh con gà.
Lễ xong, con gà của ông chủ nhà tôi cân được bảy cân. Ông ấy sung sướng bảo tôi:
– Đời tôi như thế là mãn nguyện!
Để đọc kĩ từng đoạn kèm câu hỏi SGK, em xem phần soạn bài cùng tác phẩm.
Thông tin tác giả Ngô Tất Tố
Ngô Tất Tố (1893 – 1954; có tài liệu ghi năm sinh 1894) quê ở xã Mai Lâm, huyện Đông Anh, Hà Nội (trước kia là làng Lộc Hà, thuộc Từ Sơn, Bắc Ninh). Ông xuất thân nhà nho, giỏi chữ Hán, về sau chuyển sang viết báo, viết văn bằng chữ quốc ngữ.
Ông là người đa tài: nhà văn, nhà báo, nhà nghiên cứu triết học, văn học cổ, dịch giả. Trên báo chí, ngòi bút của ông sắc sảo, giàu tính chiến đấu, thường nhắm vào bất công xã hội và tệ nạn ở nông thôn. Sau Cách mạng tháng Tám, ông tham gia kháng chiến chống Pháp trên mặt trận văn hóa, văn nghệ và mất năm 1954.
Về sáng tác, Ngô Tất Tố được xem là cây bút hiện thực tiêu biểu khi viết về người nông dân và làng quê Bắc Bộ trước Cách mạng. Tác phẩm tiêu biểu gồm hai tiểu thuyết Tắt đèn (1939) và Lều chõng, các tập phóng sự Việc làng (1940), Tập án cái đình (1939). Năm 1996, Nhà nước truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật. Em có thể đọc thêm trang tuyển tập tác phẩm Ngô Tất Tố và bài về đoạn trích quen thuộc Tức nước vỡ bờ.
Thông tin tác phẩm Con gà thờ
Xuất xứ của văn bản Con gà thờ
Theo SGK, Việc làng gồm mười sáu thiên, ghi chép những tập tục của làng quê miền Bắc thời kì trước Cách mạng tháng Tám; Con gà thờ là thiên thứ mười, viết về tục “lên lão” ở thôn quê. Văn bản in trong sách Việc làng, NXB Hội Nhà văn, 2022, tr. 83 – 95.
Hoàn cảnh sáng tác
Việc làng ra đời khoảng năm 1940, giai đoạn Ngô Tất Tố viết nhiều phóng sự về nông thôn. Lúc ấy, làng quê Bắc Bộ còn chịu sự chi phối nặng nề của lệ làng: hàng loạt nghi lễ, khao vọng, đóng góp khiến người dân tốn kém, còn bọn chức dịch nhân đó mà kiếm lợi. Tác giả đi sâu vào những “việc làng” ấy để ghi chép và phê phán.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: phóng sự (thuộc loại hình kí), lấy sự thật làm gốc, có chi tiết, số liệu xác định.
- Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp miêu tả và bình luận.
Ngôi kể và điểm nhìn
Văn bản kể theo ngôi thứ nhất. Người kể “tôi” là khách trọ ở nhà ông chủ, trực tiếp chứng kiến mọi việc từ lúc mua gà đến ngày lễ, nên câu chuyện vừa chân thực vừa có những lời bình phẩm hóm hỉnh, mỉa mai.
Bố cục Con gà thờ có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 4 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “lúc nào cũng ung dung”): gia cảnh sung túc, nhàn hạ của ông chủ nhà trọ.
- Phần 2 (tiếp theo đến “chiếc lồng khiếu”): lệ làng về con gà lễ “lên lão” và việc ông đi làng Hồ chọn gà.
- Phần 3 (tiếp theo đến lễ tạ ở đình khi gà khỏi bệnh): quá trình nuôi gà và trận ốm của con gà, đặt cạnh trận ốm của bà mẹ.
- Phần 4 (từ “Thấm thoắt đến ngày 29 tháng Một” đến hết): ngày làm lễ, cách chằng gà, luộc gà và niềm mãn nguyện của ông chủ.
Giá trị nội dung
- Ghi lại chân thực tục nuôi gà thờ để “lên lão” ở làng quê Bắc Bộ trước Cách mạng: cầu kì, tốn kém, nặng tính đua tranh.
- Phê phán thói háo danh, sĩ diện và mê tín của người dân, đồng thời chỉ ra lệ làng là gốc rễ khiến con người tự hành hạ mình.
- Bày tỏ nỗi xót xa khi tình người bị đặt sau lễ vật: người mẹ già ốm đau bị bỏ quên, vợ con bị quát mắng vì một con gà.
Giá trị nghệ thuật
- Lối ghi chép tại chỗ với người kể “tôi” là nhân chứng; chi tiết, số liệu cụ thể tạo sức thuyết phục.
- Kết hợp nhuần nhuyễn kể, tả và bình luận; nhiều chi tiết đắt (gà được gọi là “người”, mẹ ốm không ai hỏi, gà luộc bằng sáu nồi nước sôi).
- Kết cấu tương phản, sự kiện sắp xếp theo thời gian, cao trào là trận ốm của con gà.
- Giọng văn điềm tĩnh mà châm biếm sâu cay; ngôn ngữ mộc mạc, đậm sắc thái nông thôn.
Ý nghĩa nhan đề Con gà thờ
Nhan đề gọi tên đúng lễ vật trung tâm của câu chuyện. “Gà thờ” là con gà nuôi để dâng cúng, đáng lẽ chỉ là phương tiện bày tỏ lòng thành. Nhưng trong văn bản, nó trở thành mục đích sống của ông chủ, được tôn lên cao hơn cả con người. Nhan đề vì thế vừa giản dị vừa hàm ý mỉa mai: một con gà đủ để phơi bày cả một hủ tục.
Sơ đồ tư duy Con gà thờ
Sơ đồ dưới đây tóm lại sáu ý chính về tác giả và tác phẩm.
Tóm tắt Con gà thờ
Mẫu 1 – Tóm tắt Con gà thờ ngắn gọn
Ông chủ nhà trọ ở làng V.Đ sống khá giả, nhàn nhã. Sắp đến tuổi “lên lão”, ông phải lễ làng một con gà, và để hơn người, ông mua hai con gà giống về nuôi suốt gần hai năm, chăm chúng hơn cả mẹ già đang ốm. Một con gà ốm khiến cả nhà, cả làng nhốn nháo; may sao nó khỏi. Ngày lễ, cả họ chằng gà, luộc gà công phu. Con gà nặng bảy cân, ông chủ thấy đời mình trọn vẹn.
Mẫu 2 – Tóm tắt Con gà thờ đầy đủ
Người kể “tôi” trọ trong nhà một ông lão ở làng V.Đ. Ông có ruộng, có trâu, gia đình hòa thuận, chẳng phải làm lụng nặng nhọc. Thế mà mấy tháng gần đây ông vất vả vô cùng chỉ vì hai con gà. Làng có lệ: ai năm mươi nhăm tuổi phải dâng xôi, gà ra đình để lên lão năm năm mươi sáu tuổi; lệ đòi gà luộc chín bốn cân, nhưng mọi người tranh nhau nuôi gà to hơn để được kính nể. Ông chủ xuống làng Hồ hơn chục ngày, chọn được hai con gà con, làm chuồng riêng, tự tay cho ăn uống. Chừng một trăm ngày trước lễ, ông nhồi cám viên cho gà, bỏ mặc mẹ già ốm nặng. Ngày 25 tháng Một, một con gà bị bội thực; ông nổi giận với vợ con vì cho rằng họ thiếu thành kính, sai đi sắm lễ cúng. Họ hàng, làng nước đến hỏi thăm gà, chẳng ai hỏi bà cụ. Phải dùng đến tỏi, con gà mới khỏi. Ngày 29 tháng Một, cả họ đến giúp: mổ lợn, vo gạo, làm lông gà, rồi chằng gà thành hình chim phượng và luộc bằng cách giội nước sôi từ nửa đêm đến sáng. Lễ xong, con gà cân được bảy cân, ông chủ hớn hở nói với “tôi” rằng đời ông thế là mãn nguyện.
Lời kết
Qua Con gà thờ, Ngô Tất Tố cho thấy một lệ làng tưởng nhỏ có thể chi phối cả đời sống, tình cảm của con người như thế nào. Nắm vững tác giả, xuất xứ, cách chia đoạn cùng những nét đặc sắc về nội dung, nghệ thuật sẽ giúp em soạn bài và làm bài phân tích văn bản này thuận lợi hơn.
Xem thêm:
- Chân dung tác giả Ngô Tất Tố
- Trên những chặng đường hành quân: tác giả, tác phẩm
- Soạn bài Trên những chặng đường hành quân
- Soạn văn 12 Chân trời sáng tạo