Trên những chặng đường hành quân là đoạn trích gồm hai trang trong cuốn nhật kí Mãi mãi tuổi hai mươi của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc – người sinh viên Toán rời giảng đường ra trận và hi sinh khi chưa tròn hai mươi tuổi. Văn bản được học ở Bài 4 “Sự thật và trang viết (Phóng sự, nhật kí)”, sách Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo tập một. Bài viết tổng hợp những kiến thức em cần nắm: nội dung văn bản, tiểu sử tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Trên những chặng đường hành quân
Cuốn nhật kí được xuất bản năm 2005 và vẫn còn được bảo hộ bản quyền, nên ở đây Văn VN chỉ lược thuật nội dung hai trang nhật kí và trích vài câu ngắn; toàn văn em đọc trong SGK Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo, tập một.
Trang nhật kí ngày 2/10/1971. Anh sinh viên vừa nhập ngũ nhớ người bạn đang bước vào năm học mới ở giảng đường, rồi giục chiếc xe đưa mình nhanh tới đơn vị – nơi anh gửi gắm cả tuổi thanh xuân. Anh xúc động, tự hào khi khoác bộ quân phục xanh, nhìn ngôi sao trên mũ mà thấy trong đó ánh lửa, màu máu của những trận đánh sắp tới. Buổi gác đầu tiên dưới trăng hiện lên như một bài thơ; anh sung sướng thấy mình đang canh giữ giấc ngủ của xóm làng, giữa mùi hương bưởi, ổi cuối mùa.
Trang nhật kí ngày 10/4/1972. Trên đường vào Nam, đơn vị dừng ở ga Quán Hành (Nghi Lộc, Nghệ An) và ở nhờ nhà dân. Người viết bất ngờ biết gia đình mình ở có người con trai là thầy Khang, thầy dạy Toán của mình. Làng quê yên ả với mẹ Thung, bé Hòa, cánh đồng ngô, khoai, lạc, dù đây đã gần “đất lửa”. Anh nhớ lại lúc ba giờ sáng tàu phải dừng vì phía trước bị ném bom, nhớ ngày đơn vị nghe tin thắng trận, ước được vào chiến trường và rồi lên tàu rời Hà Nội trưa 9/4/1972. Chuyến tàu vào Nam là chuyến hành quân xúc động nhất: người dọc đường vẫy chào, em bé ở ga Phủ Lý dặn các chú đánh xong giặc thì trở về, và cảnh sắc Ninh Bình như cùng giục giã người chiến sĩ lên đường chiến thắng.
Thông tin tác giả Nguyễn Văn Thạc
Tiểu sử. Nguyễn Văn Thạc sinh ngày 14/10/1952 tại làng Bưởi, Hà Nội, là con thứ mười trong một gia đình thợ thủ công đông con. Nhà nghèo, anh vừa học vừa làm thêm giúp bố mẹ nhưng vẫn học rất giỏi, đặc biệt là môn Văn; từ thời phổ thông đã có thơ văn đăng báo.
Nhập ngũ và hi sinh. Năm 1971, khi đang là sinh viên khoa Toán – Cơ, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, anh cùng nhiều bạn học gác bút nghiên lên đường nhập ngũ (6/9/1971). Sau sáu tháng huấn luyện, tháng 4/1972 anh hành quân vào chiến trường. Trước khi vào mặt trận Quảng Trị, anh gửi cuốn nhật kí và nhiều lá thư về cho anh trai. Ngày 30/7/1972, anh hi sinh ở Quảng Trị.
Tác phẩm. Di sản anh để lại là cuốn nhật kí viết trong khoảng từ tháng 10/1971 đến tháng 6/1972, về sau được in thành sách Mãi mãi tuổi hai mươi (NXB Thanh niên, 2005). Cuốn sách gây xúc động lớn trong xã hội, được tái bản nhiều lần và trở thành một trong những cuốn nhật kí chiến tranh được yêu thích nhất.
Phong cách. Trang viết của Nguyễn Văn Thạc chân thành, trong sáng, giàu chất thơ; cảm xúc riêng tư luôn hòa với lí tưởng chung của thế hệ thanh niên thời chống Mỹ.
Thông tin tác phẩm Trên những chặng đường hành quân
Phần này trả lời những câu hỏi học sinh hay tìm nhất khi học văn bản.
Xuất xứ của văn bản
Văn bản gồm hai trang nhật kí (ngày 2/10/1971 và ngày 10/4/1972) trích từ Mãi mãi tuổi hai mươi của Nguyễn Văn Thạc; SGK in theo bản tái bản lần thứ 11 của NXB Thanh niên. Nhan đề đoạn trích do người biên soạn đặt.
Hoàn cảnh sáng tác Trên những chặng đường hành quân
Hai trang nhật kí được viết trong những năm kháng chiến chống Mỹ ác liệt: trang đầu khi tác giả mới nhập ngũ gần một tháng, trang sau khi đơn vị trên đường hành quân vào chiến trường miền Nam (tháng 4/1972), dừng chân ở Nghi Lộc – Nghệ An.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: nhật kí – ghi chép theo ngày những sự việc có thật mà người viết trải qua.
- Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp biểu cảm và miêu tả.
- Người kể: tác giả xưng “mình”, có lúc xưng “ta”, vừa là người kể vừa là nhân vật chính.
Bố cục: Trên những chặng đường hành quân có mấy phần?
Có thể chia văn bản thành 3 phần:
- Phần 1 (nhật kí ngày 2/10/1971): niềm vui, tự hào của anh sinh viên khi trở thành người lính.
- Phần 2 (từ “Nghi Lộc – Nghệ An” đến “… gần đến đất lửa”): chặng dừng chân ở Nghi Lộc, cuộc sống trong nhà dân.
- Phần 3 (còn lại): hồi tưởng về đêm tàu bị bom chặn, ngày rời Hà Nội và cảm xúc trên chuyến tàu vào Nam.
Giá trị nội dung
- Ghi lại chân thực những ngày đầu trong quân ngũ và hành trình vào Nam của một người lính trẻ năm 1972.
- Thể hiện niềm tự hào, háo hức khi được cầm súng; tình yêu tha thiết với quê hương, nhân dân, bạn bè.
- Khắc họa vẻ đẹp tâm hồn và lí tưởng sống cao đẹp của thế hệ thanh niên sẵn sàng hiến dâng tuổi hai mươi cho Tổ quốc.
Giá trị nghệ thuật
- Đặc trưng nhật kí rõ nét: ghi ngày tháng, địa danh, con người cụ thể; tính xác thực cao.
- Giọng văn tự nhiên, thủ thỉ như lời tâm sự; nhiều câu cảm thán, dấu chấm lửng.
- Ngôn ngữ giàu hình ảnh và chất thơ, sử dụng hiệu quả so sánh, nhân hóa, điệp ngữ, liệt kê – tiêu biểu là đoạn tả buổi gác đầu tiên với câu “Những mái nhà nghiêng như mi mắt thân thương, nhắm ngủ ngon lành”.
- Kết hợp ghi chép sự việc với hồi tưởng và suy ngẫm.
Ý nghĩa nhan đề Trên những chặng đường hành quân
Nhan đề gợi hình ảnh con đường ra trận với nhiều chặng dừng: từ doanh trại huấn luyện đến ga Quán Hành, từ Hà Nội vào Nghệ An. Mỗi chặng đường cũng là một chặng trưởng thành trong tâm hồn người lính. Dấu chấm lửng sau nhan đề (theo cách in trong SGK) gợi hành trình còn dang dở – con đường mà tác giả đã đi đến tận cùng bằng cả tuổi hai mươi của mình.
Sơ đồ tư duy Trên những chặng đường hành quân
Sơ đồ dưới đây tóm tắt 6 nhóm kiến thức cần nhớ.
Tóm tắt Trên những chặng đường hành quân
Hai mẫu ngắn dưới đây giúp em nhớ nhanh mạch văn bản.
Mẫu 1 – Tóm tắt Trên những chặng đường hành quân ngắn nhất
Hai trang nhật kí ghi lại niềm hạnh phúc của Nguyễn Văn Thạc khi khoác áo lính (2/10/1971) và chặng dừng ở Nghi Lộc trên đường vào Nam (10/4/1972), nơi anh hồi tưởng chuyến tàu rời Hà Nội đầy xúc động giữa những lời chào tiễn của nhân dân.
Mẫu 2 – Tóm tắt Trên những chặng đường hành quân theo hai ngày ghi
Ngày 2/10/1971, người lính mới nhớ bạn, tự hào với màu áo xanh và ngôi sao trên mũ, thấy phiên gác dưới trăng đẹp như bài thơ. Ngày 10/4/1972, anh ở trọ nhà dân Nghệ An, gặp lại thầy giáo dạy Toán, nhớ lại đêm tàu bị bom chặn và buổi trưa lên đường vào Nam, khi cả đất nước như đang giục giã người chiến sĩ đi tới chiến thắng.
Lời kết
Trên những chặng đường hành quân giúp em hiểu đặc trưng của thể loại nhật kí và cảm nhận vẻ đẹp tâm hồn của một người lính hai mươi tuổi. Khi ôn tập, hãy nhớ tác giả, xuất xứ, hai mốc ngày ghi, bố cục ba phần, các chi tiết xác thực và cái “tôi” vừa lãng mạn vừa giàu lí tưởng của Nguyễn Văn Thạc.
Xem thêm: