Sibling rivalry là sự ganh đua, ghen tị và xích mích kéo dài giữa anh chị em trong cùng một nhà, thường xoay quanh câu hỏi ai được bố mẹ để ý hơn. Cụm từ tiếng Anh này ghép sibling (anh chị em) với rivalry (sự kình địch), tiếng Việt hay dịch là “ganh đua anh chị em” hay “ganh tị giữa anh chị em”. Ở mức vừa phải, đó là chuyện gần như nhà đông con nào cũng gặp.
| Nghĩa ngắn | Ganh đua, ghen tị giữa anh chị em trong một gia đình |
| Gốc từ | Tiếng Anh: sibling (anh chị em) + rivalry (sự kình địch, tranh đua) |
| Thường gặp ở | Trẻ nhỏ khi nhà có em bé; anh chị em sàn sàn tuổi; tuổi học trò |
| Sắc thái | Trung tính, dùng trong tâm lý học và nuôi dạy con; không phải tên một bệnh |
Sibling rivalry nghĩa là gì?
Hiểu cho đúng, sibling rivalry không phải một trận cãi nhau. Đó là một trạng thái kéo dài: hai đứa trẻ cùng nhà ngầm coi nhau là đối thủ, luôn đo xem phần mình có kém phần người kia không. Từ điển bách khoa mở Wikipedia định nghĩa đây là sự cạnh tranh hoặc thù hằn giữa anh chị em, dù có cùng huyết thống hay không. Vậy là cả anh chị em cùng cha khác mẹ, con riêng, con nuôi sống chung một mái nhà đều có thể rơi vào vòng ganh đua này.
Một bài tổng quan đăng trên tạp chí nhi khoa Clinical Pediatrics nhận xét rằng sự ganh đua xuất hiện ở hầu hết các cặp anh chị em, chỉ khác nhau về mức độ. Bài viết cũng lưu ý mặt tích cực: nếu người lớn xử lý khéo, những lần tranh giành ấy dạy trẻ cách thương lượng, nhường nhịn và đọc cảm xúc người khác. Vậy có ganh đua chưa phải là có chuyện; điều đáng để ý là nó nặng tới đâu và kéo dài bao lâu.
Vì sao anh chị em ruột lại thành đối thủ?
Gốc rễ thường nằm ở một thứ không chia đôi được: sự chú ý của bố mẹ. Một đứa trẻ năm tuổi đang là “trung tâm vũ trụ”, bỗng có em bé ra đời, cả nhà xúm vào bế ẵm. Với người lớn đó là niềm vui, còn với đứa lớn thì giống như vừa bị mất chỗ ngồi. Ngoài chuyện có thêm em, các nguồn tâm lý học và báo chí nuôi dạy con hay nhắc mấy nguyên nhân sau:
- Muốn được là chính mình. Mỗi đứa trẻ cần khẳng định “mình khác anh, khác chị”. Đứa em bắt chước anh từng chút, đứa anh thấy bực vì bị “nhái”.
- Tuổi gần nhau, cùng giới. Hai anh em hơn kém nhau một hai tuổi dễ bị đặt lên cùng một bàn cân: cùng học, cùng chơi, cùng bị so điểm.
- Lời so sánh và sự thiên vị. Câu “Sao không học được như chị?” nói ra trong một phút nhưng ở lại trong lòng đứa trẻ rất lâu. Chữ thiên vị trong cách cư xử của người lớn chính là thứ mồi lửa quen thuộc nhất.
- Nhà có biến động. Chuyển nhà, bố mẹ căng thẳng chuyện tiền bạc hay hôn nhân, một đứa ốm dài ngày cần chăm nhiều hơn: áp lực trong nhà dễ trút vào nhau.
Tác động thì có hai chiều. Ở mức nhẹ, trẻ học được cách đòi quyền lợi bằng lời, chịu thua và làm lành. Khi bị đẩy lên quá mức, ganh đua có thể biến thành sự lạnh nhạt mang theo tới tuổi trưởng thành, hoặc thành một đứa luôn thấy mình là “đứa con kém cỏi” trong nhà.
Những cảnh quen thuộc trong một nhà đông con
Không cần đọc sách tâm lý, nhiều phụ huynh nhận ra ngay khi nhìn bữa cơm, buổi xem tivi hay lúc chia quà. Một vài biểu hiện thường gặp:
- Đếm phần từng li: miếng gà ai to hơn, ai được ngồi ghế trước, ai được bố đón trước.
- Mách tội liên tục, nhất là khi biết chắc đứa kia sẽ bị mắng.
- Đứa lớn bỗng “bé lại”: đòi bế, nói ngọng, đòi uống sữa bình như em, để giành lại sự chăm sóc.
- Giận dỗi, cố tình phá đồ của anh chị em, hoặc đánh nhau mỗi khi người lớn vắng mặt.
- Có đứa không gây chuyện mà thu mình: ít nói, tránh chơi chung, bảo “bố mẹ thương nó hơn”.
Đa số những cảnh trên sẽ dịu dần khi trẻ lớn lên và khi người lớn đối xử công bằng hơn. Nhưng nếu một đứa thường xuyên bị đánh đau, bị dọa nạt, luôn ở thế yếu, hoặc trẻ có dấu hiệu sa sút học tập, mất ngủ, buồn bã kéo dài, bố mẹ nên đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý trẻ em hay bác sĩ nhi thay vì coi đó là “anh em đánh nhau là chuyện thường”.
Ganh đua, cãi vặt hay bắt nạt?
| Cãi vặt thông thường | Sibling rivalry | Bắt nạt giữa anh chị em | |
|---|---|---|---|
| Thời gian | Một lúc rồi thôi | Kéo dài, lặp lại theo một khuôn | Kéo dài, ngày càng nặng |
| Thế cân bằng | Hai bên ngang nhau | Hai bên cùng đua, lúc thắng lúc thua | Một bên luôn mạnh, một bên luôn chịu |
| Động cơ | Tranh một món đồ, một lượt chơi | Tranh sự công nhận, tình thương của bố mẹ | Làm đau, làm nhục, khống chế |
| Người lớn nên | Để trẻ tự giải quyết | Xem lại cách đối xử, dành thời gian riêng cho từng con | Can thiệp ngay, bảo vệ đứa yếu, tìm hỗ trợ chuyên môn |
Ganh đua cũng khác lòng đố kị muốn người kia thất bại. Đứa trẻ ganh với anh thường chỉ muốn được như anh, được khen như anh; chỉ khi bị so sánh quá nhiều nó mới chuyển sang mong anh hỏng việc.
Người anh trong “Bức tranh của em gái tôi”
Văn chương có rất nhiều cặp anh em kình nhau, từ câu chuyện Cain và Abel trong Kinh Thánh đến chị em cùng cha khác mẹ Tấm và Cám trong cổ tích Việt Nam. Nhưng gần với học trò nhất có lẽ là truyện ngắn của Tạ Duy Anh trong sách Ngữ văn 6.
Người anh vốn quen làm “người hơn” trong nhà, hay trêu cô em gái lem luốc tên Mèo. Đến khi Kiều Phương được phát hiện có tài vẽ, cả nhà trầm trồ, thì người anh thấy mình bị lu mờ: cậu bực bội, hay gắt gỏng, lén xem tranh em rồi thở dài. Đó đúng là sibling rivalry, đến cả chi tiết nhỏ nhất. Bước ngoặt nằm ở bức tranh dự thi: em gái vẽ chính anh trai mình với gương mặt sáng ngời. Đứng trước bức tranh, người anh hiểu rằng em không hề coi mình là đối thủ, và cái ghen tị của mình mới là thứ đáng xấu hổ. Ai muốn đọc kĩ diễn biến tâm trạng ấy có thể xem những bài văn phân tích truyện ngắn của Tạ Duy Anh.
Truyện không giảng đạo lí. Nó chỉ cho thấy một điều mà nhiều nhà tâm lý cũng nói: lòng ganh tị giữa anh em thường tan nhanh nhất khi một đứa nhận ra đứa kia vẫn thương mình.
Sibling rivalry ở nhà có hai, ba đứa trẻ
Sibling rivalry tiếng Việt gọi là gì?
Chưa có một thuật ngữ cố định. Sách báo thường dịch là “ganh đua giữa anh chị em”, “ganh tị anh chị em” hoặc “sự kình địch giữa anh chị em ruột”. Trong lời nói thường ngày, người ta chỉ bảo “hai anh em nó ganh nhau”.
Sibling rivalry có phải là bệnh không?
Không. Đây là một hiện tượng tâm lý trong gia đình, không phải chẩn đoán y khoa. Chỉ khi ganh đua đi kèm bạo lực, bắt nạt hoặc làm trẻ sa sút kéo dài thì mới cần đến bác sĩ hay nhà tâm lý.
Bố mẹ nên làm gì khi các con ganh tị nhau?
Điều được khuyên nhiều nhất là đừng so sánh các con với nhau và đối xử công bằng theo nhu cầu của từng đứa, không nhất thiết giống hệt nhau. Mỗi đứa trẻ nên có chút thời gian riêng với bố mẹ và vài món đồ là của riêng mình. Khi sắp có em bé, hãy để đứa lớn tham gia chuẩn bị, cho nó một vai trò rõ ràng.
Anh chị em đã trưởng thành có còn ganh đua không?
Có, nhưng thường nhẹ đi nhiều. Ở tuổi trưởng thành, ganh đua hay hiện ra qua chuyện so thu nhập, so con cái, hoặc chuyện ai chăm bố mẹ già nhiều hơn. Nhiều cặp anh chị em lại thân nhau hơn khi về già.