Senpai là từ tiếng Nhật (先輩) chỉ người đi trước, vào trường, vào câu lạc bộ hay vào công ty sớm hơn mình, tạm dịch là “tiền bối” hoặc “đàn anh, đàn chị”. Người Việt biết đến senpai chủ yếu qua anime, manga. Trong bài cũng giải thích luôn sensei là gì, sama là gì, vì ba từ này hay bị dùng lẫn.
| Nghĩa ngắn | Tiền bối, đàn anh/đàn chị đi trước |
| Gốc từ | Tiếng Nhật 先輩, đọc Hán Việt là “tiên bối” |
| Từ đối lập | Kōhai (後輩): hậu bối, đàn em |
| Sắc thái | Kính trọng; trên mạng Việt thường mang ý đùa, dễ thương |
Chữ 先輩 nói gì về người được gọi là senpai?
Chữ 先 nghĩa là “trước”, chữ 輩 chỉ lớp người, thế hệ. Ghép lại thành người thuộc lớp đi trước. Senpai luôn đi cặp với kōhai (後輩, hậu bối): có người đi trước thì mới có người đi sau. Từ điển Wiktionary còn ghi cách viết sempai, sát với cách người Nhật phát âm.
Điều nhiều bạn bất ngờ: thứ bậc senpai không tính theo tuổi mà theo thời điểm gia nhập. Một người bằng tuổi bạn nhưng vào câu lạc bộ trước một năm vẫn là senpai của bạn. Ở trường học Nhật, học sinh năm trên là senpai của học sinh năm dưới. Ở công ty, người vào làm trước là senpai, dù chức vụ có khi ngang nhau. Trong võ đường, quan hệ này cũng rõ ràng như thứ tự màu đai.
Quan hệ ấy có hai chiều. Senpai chỉ dẫn, nhắc nhở và đỡ đần đàn em khi gặp khó. Kōhai đáp lại bằng sự kính trọng, nói năng lễ phép và phụ giúp việc lặt vặt. Người Nhật gọi “Tanaka-senpai” hoặc gọi trống “Senpai!”, còn kōhai thì không ai dùng để gọi trực tiếp.
Senpai, sensei và sama: ba cách gọi kính trọng khác nhau
Ba từ đều là cách tỏ ý kính trọng trong tiếng Nhật, nhưng dành cho những người khác nhau.
| Senpai (先輩) | Sensei (先生) | Sama (様) | |
|---|---|---|---|
| Dịch nghĩa | Tiền bối, đàn anh | Thầy, người thầy | Ngài, quý (khách) |
| Dùng cho | Người cùng trường, cùng nơi làm việc vào trước | Giáo viên, bác sĩ, luật sư, nhà văn, nghệ sĩ bậc thầy | Khách hàng, người có địa vị cao, thần linh |
| Khoảng cách | Gần gũi, cùng một tập thể | Kính trọng vì chuyên môn | Trang trọng nhất trong ba từ |
| Ví dụ | Yuki-senpai | Yamada-sensei | O-kyaku-sama (quý khách) |
Sensei là gì? Chữ 先生 nghĩa đen là “sinh ra trước”, nhưng dùng để gọi người có chuyên môn mà mình theo học hoặc nhờ cậy: thầy cô, bác sĩ, luật sư, cả các tác giả truyện tranh nổi tiếng. Nó gần với chữ “thầy” của người Việt.
Sama là gì? Đây là hậu tố trang trọng hơn “san”, gắn sau tên khách hàng, người bề trên hoặc thần linh. Nhân viên cửa hàng ở Nhật gọi khách là “okyakusama”. Trên mạng, fan đôi khi gắn “-sama” sau tên thần tượng để tỏ ý tôn sùng, nửa thật nửa đùa.
Cùng là cách xưng hô kiểu Nhật hay gặp trong anime, tiếng gọi onii chan lại là tiếng gọi anh trai, thân và nũng hơn hẳn senpai.
Game thủ còn quen chữ sensei qua Blue Archive, nơi người chơi được các nữ sinh gọi là “Sensei” và ảnh chế học sinh Kivotos xoay quanh nỗi khổ của ông thầy ấy.
Ở chiều ngược lại, khi gọi thân mật trẻ nhỏ, bạn gái thân hay người mình cưng, người Nhật lại gắn hậu tố -chan sau tên.
Fan anime Việt gọi senpai trong những tình huống nào
Khi đi vào cộng đồng mê phim hoạt hình Nhật Bản, senpai được dùng thoải mái hơn nhiều so với tiếng Nhật gốc. Nó có thể là lời gọi kính trọng, lời trêu, hay cách gọi người mình thích. Một vài ví dụ:
- Bình luận trong nhóm vẽ: “Nét vẽ đỉnh quá, nhận em làm đệ tử đi senpai.”
- Học sinh năm nhất nhắn cho anh chị khóa trên: “Senpai ơi, đề cương môn Văn năm ngoái anh còn giữ không ạ?”
- Đồng nghiệp mới vào công ty đùa: “Có gì không hiểu em hỏi senpai nhé.”
- Caption chụp cùng người mình hâm mộ ở hội chợ cosplay: “Cuối cùng cũng được chụp chung với senpai.”
- Bạn bè trêu nhau: “Thôi, mày là senpai khoản ngủ nướng rồi.”
Còn câu “notice me senpai” (hãy để ý đến em đi, tiền bối) là một câu đùa quen thuộc trên mạng, nói về người thầm mong được đàn anh, đàn chị chú ý. Người dùng hay lấy nó để than thở chuyện thích ai đó mà người ta không biết.
Gọi senpai ngoài đời có kỳ không?
Trong nhóm bạn cùng mê anime, gọi senpai nghe vui và thân. Ở lớp học, chỗ làm hay khi nói với người không biết tiếng Nhật, cách gọi “anh”, “chị”, “đàn anh”, “tiền bối” vẫn tự nhiên hơn. Viết văn, viết bài thì dùng “tiền bối”, “người đi trước”, “lớp đàn anh”.
Những ai mê văn hóa Nhật đến mức dùng cả từ Nhật trong câu chuyện hằng ngày thường được bạn bè gọi đùa là dân mê văn hóa Nhật kiểu wibu. Nếu muốn học thêm vài câu ngắn để nói cho đúng, có thể xem các câu tiếng Nhật ngắn hay dùng.
Gõ “senpai là gì” xong, nhiều người còn hỏi
Senpai là gì trong anime?
Là nhân vật học khóa trên hoặc vào câu lạc bộ trước. Trong phim học đường, senpai thường được vẽ thành người giỏi giang, chín chắn mà nhân vật chính ngưỡng mộ hoặc thầm thích.
Senpai là nam hay nữ?
Cả hai. Senpai không phân giới tính, đàn anh hay đàn chị đều được gọi như nhau.
Kōhai là gì?
Kōhai (後輩) là hậu bối, người vào sau, đối lập với senpai. Người Nhật dùng từ này khi kể về đàn em chứ không dùng để gọi trực tiếp.
Senpai và sensei khác nhau thế nào?
Senpai là người đi trước trong cùng một tập thể, như anh chị khóa trên. Sensei là người thầy hoặc người có chuyên môn mình kính trọng, như giáo viên hay bác sĩ.
Sempai hay senpai mới đúng?
Cả hai đều được chấp nhận. “Senpai” bám theo chữ viết, “sempai” bám theo cách đọc, vì âm n đứng trước p thường được người Nhật phát âm gần như m.