Sâu sắc là tính từ chỉ cái đi vào chiều sâu, chạm tới bản chất của vấn đề thay vì dừng ở bề mặt, như một nhận xét sâu sắc hay một người sâu sắc. Từ này còn dùng cho những gì có ý nghĩa cơ bản, lâu dài (ảnh hưởng sâu sắc) và cho tình cảm ghi sâu trong lòng, khó phai. Sâu sắc nghĩa là gì trong từng câu vì thế phụ thuộc vào danh từ đi kèm.
| Nghĩa ngắn | Đi tới bản chất; có ý nghĩa lâu dài; (tình cảm) sâu nặng, khó phai |
| Loại từ | Tính từ, từ ghép thuần Việt (sâu + sắc) |
| Hay đi với | nhận xét, suy nghĩ, bài học, ảnh hưởng, mâu thuẫn, lòng biết ơn |
| Trái nghĩa | hời hợt, nông cạn |
Sâu sắc đo bằng gì?
Chữ “sâu” vốn là số đo của giếng, của sông. Chữ “sắc” là độ bén của lưỡi dao. Khi ghép lại để nói về con người và ý nghĩ, từ này giữ cả hai hình ảnh: nhìn xuống dưới mặt nước, và nhìn trúng chỗ cần nhìn. Theo các từ điển tiếng Việt thông dụng, sâu sắc có ba nét nghĩa.
Thứ nhất, về nhận thức: có tính chất đi vào chiều sâu, vào những gì thuộc bản chất. Cô giáo có một lời nhận xét rất sâu sắc: bài em đúng hết, nhưng chưa có câu nào là của riêng em.
Thứ hai, về mức độ: có tính chất cơ bản, tác động lâu dài. Ở nghĩa này, sâu sắc không hẳn là lời khen. Cuộc chia tay để lại ảnh hưởng sâu sắc tới cả hai đứa trẻ. Hay: Giữa hai phe đã có mâu thuẫn sâu sắc. Mâu thuẫn chẳng có gì đáng khen, chỉ là nó đã ăn tới gốc.
Thứ ba, về tình cảm: sâu trong lòng, không phai. Gia đình xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới bà con lối xóm. Cách nói “biết ơn sâu sắc”, “kỉ niệm sâu sắc” quen đến mức thành cụm cố định trong thư cảm ơn, lời cảm tạ sau tang lễ. Muốn hiểu kĩ hơn chữ đứng trước nó, có bài giải thích lòng biết ơn và cách nuôi dưỡng nó.
Người hay viết nhầm thành “xâu sắc” có thể đối chiếu bài sâu sắc hay xâu sắc.
Sâu sắc, sâu đậm, sâu xa hay thâm thúy?
Tiếng Việt có cả một chùm từ cùng chữ “sâu”, và chọn sai sẽ làm câu văn lệch ý.
| Từ | Nghiêng về | Ví dụ hợp |
|---|---|---|
| sâu sắc | Nhận thức chạm bản chất; tác động lâu dài; tình cảm khó phai | nhận xét sâu sắc, ảnh hưởng sâu sắc |
| sâu đậm | Cường độ của tình cảm, ấn tượng | tình yêu sâu đậm, dấu ấn sâu đậm |
| sâu xa | Cái nằm khuất bên dưới, phải lần mới thấy | nguyên nhân sâu xa, ý nghĩa sâu xa |
| thâm thúy | Lời lẽ, tư tưởng sâu kín, ý ở ngoài lời | câu nói thâm thúy |
| thấu đáo | Xem xét kĩ đủ mọi mặt | suy nghĩ thấu đáo trước khi quyết |
Không ai nói “nguyên nhân sâu sắc” khi muốn chỉ cái gốc bị che khuất; chữ đúng là “nguyên nhân sâu xa”. Cũng ít ai khen một mối tình là “sâu sắc” bằng “sâu đậm”, vì “sâu đậm” gợi được độ nồng.
Về phía trái nghĩa, hời hợt là chỉ lướt qua bề mặt, còn nông cạn là hiểu biết, suy nghĩ thiếu chiều sâu. Một người có thể không hời hợt trong việc làm mà vẫn nông cạn trong cách nghĩ.
Từ đồng nghĩa và trái nghĩa với sâu sắc, tách theo nghĩa suy nghĩ và nghĩa tình cảm, có ở bài từ đồng nghĩa, trái nghĩa với sâu sắc.
Hoạn Thư “sâu sắc nước đời”
Ít ai ngờ trong Truyện Kiều, chữ này lại dành cho nhân vật khiến người đọc sợ nhất. Khi hiểu ra mình đã bị Hoạn Thư nắm rõ mọi chuyện mà vẫn lặng im chờ thời, Kiều nghĩ:
Người đâu sâu sắc nước đời,
Mà chàng Thúc phải ra người bó tay!
“Sâu sắc nước đời” ở đây là thâm, sành đời, tính trước được mọi nước đi. Nguyễn Du không khen mà rùng mình. Câu thơ cho thấy từ này từng mang cả màu tối: người sâu sắc là người khó lường. Ngày nay nghĩa khen đã lấn át, nhưng khi đọc văn cổ, cần để ý ngữ cảnh trước khi cho rằng tác giả ca ngợi nhân vật.
Thế nào là một người sâu sắc?
Đề nghị luận về lối sống đôi khi hỏi thẳng điều này. Có thể triển khai qua mấy ý:
- Người sâu sắc nhìn thấy cái bên dưới sự việc: thấy nỗi tủi thân sau câu nói cộc lốc của bạn, thấy lý do một đồng nghiệp hay đến muộn.
- Họ thường nói ít nhưng nói trúng, và biết nghi ngờ chính kết luận của mình, gần với thói quen đặt lại câu hỏi trước một nhận định.
- Sâu sắc khác với ra vẻ triết lí. Người dán đầy câu trích dẫn lên trang cá nhân chưa chắc sâu sắc; người hiểu được mẹ mình mệt chỉ qua tiếng thở dài thì có.
Phản đề nên nêu: sâu sắc mà thiếu bao dung dễ thành soi mói, đúng như cái “sâu sắc nước đời” đáng sợ ở trên.
Trên mạng, lời khen sâu sắc đôi khi được nói bằng tiếng Anh, và chữ so deep của dân mạng lúc là khen thật, lúc chỉ là câu trêu.
Dùng chữ sâu sắc cho trúng chỗ
Người sâu sắc là người như thế nào?
Là người hiểu sự việc tới tận bản chất, nhận ra những điều người khác bỏ qua và nói ra đúng điều quan trọng. Trong giao tiếp, họ thường lắng nghe nhiều hơn phán xét.
Sâu sắc trái nghĩa là gì?
Từ trái nghĩa phổ biến nhất là hời hợt và nông cạn. Với nghĩa về tình cảm, có thể đối lại bằng nhạt nhẽo, thoáng qua.
Sâu sắc là từ láy hay từ ghép?
Là từ ghép. Hai tiếng “sâu” và “sắc” giống nhau ở âm đầu nhưng mỗi tiếng đều có nghĩa riêng và cùng góp vào nghĩa chung, nên không phải từ láy.
Sâu sắc trong tiếng Anh nói thế nào?
Tùy ngữ cảnh: nhận xét sâu sắc là insightful hoặc profound; ảnh hưởng sâu sắc là profound influence; lòng biết ơn sâu sắc là deep gratitude.