Pinocchio là nhân vật chính trong Những cuộc phiêu lưu của Pinocchio (1883) của nhà văn Ý Carlo Collodi, câu chuyện về con rối gỗ phải trải qua bao lần vấp ngã mới trở thành cậu bé thật. Vì nguyên tác dài 36 chương, bài viết tóm tắt sát các tình tiết chính theo bản gốc tiếng Ý chứ không theo phim hoạt hình. Phần sau phân tích ý nghĩa, nguồn gốc và những khác biệt dễ nhầm giữa sách và phim.
Truyện Pinocchio
Ngày xưa không phải có một ông vua, mà có một khúc gỗ – thứ gỗ tầm thường người ta vẫn bỏ lò sưởi mùa đông. Khúc gỗ đến xưởng của bác thợ mộc Antonio, người ta quen gọi là bác Anh Đào vì cái mũi lúc nào cũng đỏ bóng như quả anh đào chín. Bác vừa định đẽo làm chân bàn thì khúc gỗ kêu lên van xin, khiến bác sợ hết hồn. Vừa lúc ấy, ông lão Geppetto đến xin gỗ để làm một con rối biết nhảy múa, đấu kiếm, nhào lộn, mang đi khắp nơi kiếm miếng ăn. Bác Anh Đào vội vàng tặng ông khúc gỗ.
Về căn phòng nghèo dưới gầm cầu thang, Geppetto đẽo con rối và đặt tên là Pinocchio. Đôi mắt vừa đẽo xong đã nhìn ông chằm chằm, cái mũi vừa đẽo đã dài ra mãi, cái miệng vừa xong đã cười nhạo ông. Vừa có chân, Pinocchio chạy vụt ra phố. Một bác hiến binh tóm được nó, nhưng khi nó nằm lăn ra đường, đám đông lại cho rằng ông lão đối xử tệ với con rối, thế là Geppetto bị giải vào nhà giam.
Pinocchio về nhà một mình và gặp Dế Biết Nói, đã sống trong căn phòng hơn trăm năm. Dế khuyên trẻ con không vâng lời cha mẹ, bỏ nhà đi thì chẳng bao giờ được yên ổn. Pinocchio nổi cáu, ném chiếc búa trúng Dế, khiến Dế chết dính trên tường. Đêm ấy nó đói lả; đập được quả trứng thì một con gà con chui ra bay mất qua cửa sổ. Nó ngủ gục, gác hai chân lên lò than, sáng dậy đôi chân đã cháy thành than. Geppetto được thả về, nhường ba quả lê ăn sáng của mình cho nó, đẽo cho nó đôi chân mới, rồi bán chiếc áo khoác duy nhất giữa mùa đông để mua cho nó quyển sách vần.
Trên đường tới trường, nghe tiếng sáo trống, Pinocchio đem bán sách lấy bốn xu vào xem múa rối. Các con rối trên sân khấu nhận ra nó là anh em, reo hò làm hỏng cả vở diễn. Ông chủ gánh hát tên là Ăn Lửa, bộ râu đen dài chấm đất, định lấy Pinocchio làm củi nướng thịt cừu. Nghe nó kêu khóc gọi bố, ông hắt hơi liền mấy cái – dấu hiệu ông đã mủi lòng – và tha cho nó. Khi ông định lấy rối Harlequin đốt thay, Pinocchio xin được chết thay bạn; Ăn Lửa cảm động tha cả hai, còn cho nó năm đồng tiền vàng mang về cho bố.
Trên đường về, Pinocchio gặp Cáo giả què và Mèo giả mù. Chúng dụ nó tới một xứ xa có Cánh Đồng Phép Lạ, nơi chôn một đồng vàng xuống thì sáng hôm sau sẽ mọc lên một cây trĩu tiền vàng. Hồn Dế hiện ra khuyên nó quay về, nhưng nó không nghe. Ăn tối ở quán Tôm Đỏ, Cáo và Mèo ních no rồi bỏ đi trước, để Pinocchio trả tiền. Đêm ấy, hai kẻ trùm bao tải giả làm sát thủ đuổi theo, treo Pinocchio lên cành cây Sồi Lớn để cướp mấy đồng vàng nó ngậm dưới lưỡi.
Nàng tiên tóc xanh sống trong ngôi nhà nhỏ ở bìa rừng sai chim cắt gỡ dây, sai chú chó xù Medoro đánh xe đón nó về. Ba thầy thuốc Quạ, Cú và Dế Biết Nói đến khám. Pinocchio chịu ăn đường mà không chịu uống thuốc đắng, đến khi thấy bốn con thỏ đen khiêng quan tài đến mới vội uống. Tiên hỏi về mấy đồng vàng, nó nói dối, và mỗi lời dối lại làm cái mũi dài thêm, dài đến nỗi không quay đầu được trong phòng. Tiên gọi cả nghìn con chim gõ kiến đến mổ cho mũi ngắn lại, rồi nhận nó làm em.
Đi đón bố, Pinocchio lại gặp Cáo và Mèo, lại theo chúng đến Cánh Đồng Phép Lạ chôn vàng. Chờ mãi chẳng thấy cây vàng đâu, chỉ nghe một con vẹt cười nhạo: tiền đã bị đào mất. Nó đi kiện; quan tòa là một con khỉ đột già, nghe xong lại tống chính kẻ bị cướp vào tù bốn tháng. Ra tù, nó sập bẫy khi hái trộm nho, bị một bác nông dân bắt làm chó giữ chuồng gà thay con chó Melampo vừa chết. Nó tố giác bầy chồn đến trộm gà nên được trả tự do.
Về tới chỗ ngôi nhà nhỏ, nó chỉ thấy một tấm bia đá ghi rằng cô bé tóc xanh đã chết vì buồn khi bị em Pinocchio bỏ đi. Một con bồ câu chở nó ra bờ biển, nơi Geppetto đang chèo thuyền con đi tìm con. Sóng lớn nhấn chìm thuyền; Pinocchio lao xuống biển cứu bố nhưng không thấy, rồi dạt vào Đảo Ong Thợ, nơi ai cũng phải làm việc mới có cái ăn. Ở đó nó gặp lại tiên, giờ đã thành một người phụ nữ như mẹ nó. Tiên hứa nếu nó ngoan và chăm học, nó sẽ được làm người thật.
Pinocchio đi học, học giỏi, nhưng lại nghe bạn xấu rủ trốn học ra biển xem Cá Mập Khổng Lồ. Trong trận ẩu đả, một quyển sách ném trúng đầu bạn Eugenio; Pinocchio bị bắt oan, bỏ chạy, suýt bị gã đánh cá da xanh đem rán như rán cá, may được chú chó Alidoro mà nó vừa cứu khỏi chết đuối quay lại cứu. Nó về nhà tiên, chăm ngoan suốt một năm, và tiên hứa ngày mai nó sẽ thành cậu bé thật.
Đúng hôm đi mời bạn dự tiệc mừng, nó gặp Bấc Đèn, đứa lười nhất lớp, đang đợi xe đi Xứ Đồ Chơi – nơi không có trường học, mỗi tuần có sáu ngày thứ Năm và một ngày Chủ nhật. Một gã người nhỏ thó tươi cười đánh cỗ xe do hai mươi bốn con lừa con kéo, chở đầy trẻ con tới đó. Pinocchio lại đi theo. Sau năm tháng chỉ ăn chơi, một sáng nó thức dậy thấy mọc đôi tai lừa: nó mắc chứng sốt lừa, và chẳng mấy chốc cả nó lẫn Bấc Đèn đều biến thành lừa thật. Gã người nhỏ đem bán chúng. Pinocchio vào gánh xiếc, nhảy qua vòng thì què chân, lại bị bán cho một người muốn lột da lừa làm trống. Người ấy buộc đá vào cổ nó, thả xuống biển cho chết đuối. Đàn cá do tiên sai đến rỉa hết lớp lừa bên ngoài, Pinocchio lại thành con rối gỗ và bơi đi.
Đang bơi, nó bị Cá Mập Khổng Lồ nuốt chửng. Trong bụng cá tối om, nó gặp một chú Cá Ngừ cũng bị nuốt, rồi thấy một đốm sáng xa xa: ông lão Geppetto đang ngồi bên ngọn nến, đã sống ở đó hai năm nhờ đồ ăn trên một con tàu bị cá mập nuốt cùng. Đêm ấy, khi cá mập ngủ há miệng, Pinocchio đưa bố trèo qua hàm cá, cõng ông bơi ra biển. Lúc nó đuối sức, Cá Ngừ vừa thoát ra kịp tới cõng hai cha con vào bờ.
Trên đường, họ gặp Cáo và Mèo, giờ già nua và nghèo khổ thật sự: Mèo đã mù thật, Cáo phải bán cả cái đuôi để có miếng ăn. Pinocchio không cho chúng đồng nào. Hai cha con ở nhờ túp lều của Dế Biết Nói, được Dế tha thứ cho cú búa năm xưa. Suốt hơn năm tháng, sáng nào Pinocchio cũng dậy trước bình minh, đến quay guồng kéo nước cho bác làm vườn Giangio để đổi lấy một cốc sữa cho bố. Trong chuồng nhà bác, nó gặp một con lừa sắp chết – chính là Bấc Đèn. Tối tối nó đan giỏ đem bán, tự học đọc học viết. Dành dụm được bốn mươi xu định mua bộ áo mới, nó nghe Ốc Sên báo tiên đang ốm nằm viện, không còn tiền mua bánh, liền gửi hết cho tiên.
Đêm đó, Pinocchio mơ thấy tiên đến hôn và tha thứ mọi lỗi lầm cho nó, vì những đứa trẻ biết thương yêu, chăm sóc cha mẹ già yếu thì đáng được khen ngợi. Sáng ra, nó thấy mình đã thành một cậu bé thật. Túp lều hóa thành căn phòng xinh xắn, trong túi bộ áo mới có chiếc ví bằng ngà, bốn mươi xu đồng đã thành bốn mươi đồng tiền vàng. Geppetto cũng khỏe lại, đang chạm trổ một khung tranh. Còn con rối gỗ ngày trước thì dựa vào chiếc ghế, đầu ngoẹo sang một bên. Pinocchio nhìn nó rất lâu và nghĩ: hồi làm rối gỗ trông mình buồn cười biết bao, giờ được làm cậu bé thật, mình sung sướng biết bao!
Tóm tắt theo nguyên tác “Le avventure di Pinocchio” của Carlo Collodi (1883)
Chú thích:
- Ăn Lửa, Bấc Đèn, Xứ Đồ Chơi: dịch nghĩa các tên Mangiafuoco, Lucignolo, Paese dei Balocchi trong nguyên tác.
- Ngày thứ Năm: trường học ở Ý thời Collodi được nghỉ ngày thứ Năm, nên một tuần sáu ngày thứ Năm nghĩa là gần như không phải đi học.
- Cá Mập Khổng Lồ: nguyên văn là Pesce-cane, một con cá mập to như ngôi nhà năm tầng, không phải cá voi.
- Xu, đồng tiền vàng: đồng soldo bằng đồng và đồng zecchino bằng vàng, các loại tiền ở Ý thế kỷ XIX.
Ý nghĩa truyện Pinocchio
Lớn lên qua những lần vấp ngã lặp đi lặp lại
Câu chuyện được dựng theo một vòng quen thuộc: Pinocchio hứa sẽ ngoan, gặp cám dỗ, sa ngã, chịu hậu quả rồi được cứu. Vòng ấy lặp lại nhiều lượt – bán sách xem rối, theo Cáo và Mèo hai lần, trốn học xem cá mập, bỏ đi Xứ Đồ Chơi đúng hôm sắp được làm người. Sự lặp lại không phải vì tác giả bí ý tưởng, mà vì trẻ con (và cả người lớn) thật sự hay tái phạm. Chỉ đến khi tự gánh vác việc nuôi bố, Pinocchio mới thay đổi bền vững.
Phần thưởng không dành cho sự ngoan ngoãn suông
Kết truyện đáng ngẫm: tiên không khen Pinocchio vì đã vâng lời tuyệt đối, mà vì nó biết thương yêu, chăm lo cho cha già và cho cả người từng cưu mang mình. Cậu bé thật ra đời từ những buổi sáng quay guồng nước, những đêm đan giỏ và bốn mươi xu dám cho đi. Collodi đặt lao động và lòng biết ơn lên trên lời hứa suông.
Cái mũi dài chỉ là một phần nhỏ
Trong trí nhớ nhiều người, Pinocchio đồng nghĩa với chiếc mũi dài ra khi nói dối. Trong nguyên tác, chi tiết ấy chỉ xuất hiện ở vài đoạn. Những chủ đề lớn hơn là thói lười biếng, bạn bè xấu, ảo tưởng làm giàu không cần làm việc – Cánh Đồng Phép Lạ nghe chẳng khác gì những lời mời “tiền đẻ ra tiền” ngày nay – và cái giá của sự vô ơn.
Bức tranh xã hội nước Ý thế kỷ XIX
Đằng sau lớp cổ tích là một xã hội nghèo khổ: ông lão bán áo giữa mùa đông để con có sách, quan tòa bỏ tù người bị cướp, trẻ con bị dụ dỗ đi làm lừa kéo xe. Collodi pha tiếng cười châm biếm vào những trang ấy, khiến cuốn sách vừa hợp với thiếu nhi vừa đủ sâu cho người lớn.
Liên hệ với Dế Mèn của Tô Hoài
Thật thú vị khi hai cuốn sách thiếu nhi kinh điển của Ý và Việt Nam đều có một chú dế phải trả giá cho sự ngông nghênh của nhân vật chính. Pinocchio ném búa giết Dế Biết Nói; Dế Mèn trêu chị Cốc khiến Dế Choắt mất mạng. Cả hai đều phải đi một chặng đường dài mới hiểu lời khuyên năm xưa. Bạn có thể đọc lại Bài học đường đời đầu tiên, cùng soạn bài và tóm tắt văn bản này trong Ngữ văn 6.
Nguồn gốc truyện Pinocchio
Tác giả Carlo Collodi tên thật là Carlo Lorenzini (1826–1890), người Florence; bút danh Collodi lấy theo tên ngôi làng quê mẹ ông. Truyện đăng nhiều kỳ trên tờ Giornale per i bambini (Báo của trẻ em) từ năm 1881 dưới tên Storia di un burattino (Chuyện một con rối gỗ). Ban đầu Collodi dừng truyện ở cảnh Pinocchio bị treo trên cây Sồi Lớn, nhưng độc giả nhỏ tuổi phản đối nên ông viết tiếp. Năm 1883, nhà sách Felice Paggi ở Florence in thành sách 36 chương, tranh minh họa của Enrico Mazzanti. Trong phương ngữ Tuscany, cái tên Pinocchio có nghĩa là hạt thông.
Đây không phải truyện cổ tích dân gian mà là truyện dài thiếu nhi có tác giả, mang màu sắc cổ tích với bà tiên, phép biến hình và những con vật biết nói. Nhiều độc giả Việt Nam biết đến chú bé mũi dài qua Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện ly kỳ của Buratino, truyện phóng tác mà Aleksey Tolstoy (Nga) viết dựa trên cảm hứng từ Pinocchio. Phim hoạt hình Disney năm 1940 đặt tên chú dế là Jiminy, thêm chú mèo Figaro và biến con cá mập thành cá voi Monstro; trong sách, Dế Biết Nói chết vì cú búa ngay từ những chương đầu.
Câu hỏi thường gặp
Pinocchio có phải truyện cổ tích không?
Nói chính xác, đó là truyện dài thiếu nhi của Carlo Collodi, in năm 1883. Vì mang nhiều yếu tố cổ tích như bà tiên, phép màu, con vật biết nói, truyện thường được xếp chung với truyện cổ tích nước ngoài.
Mũi Pinocchio dài ra khi nào?
Lần đầu khi Geppetto vừa đẽo xong, và rõ nhất khi Pinocchio nói dối nàng tiên tóc xanh về mấy đồng tiền vàng; tiên phải gọi đàn chim gõ kiến đến mổ cho mũi ngắn lại.
Cuối truyện Pinocchio có trở thành người thật không?
Có. Sau nhiều tháng làm lụng nuôi bố và gửi hết tiền dành dụm cho bà tiên đang ốm, Pinocchio thức dậy thành một cậu bé thật. Nếu thích truyện về một nhân vật phải lớn lên qua thử thách, hãy đọc thêm Aladdin và cây đèn thần trong cùng lô bài hoặc Cậu bé Jack và cây đậu thần.