Ba điều ước là truyện cổ tích của anh em Grimm, số 110 trong tập Truyện cổ tích cho trẻ em và gia đình. Chàng đầy tớ thật thà làm ba năm chỉ được ba đồng Heller, đem cho cả người tí hon và được tặng ba điều ước; chính những điều ước kỳ quặc ấy cứu chàng khỏi giá treo cổ. Bài có toàn văn truyện, ý nghĩa, nguồn gốc và lưu ý về định kiến trong truyện.
Ngày xửa ngày xưa, có một người nhà giàu. Ông ta có một người đầy tớ chăm chỉ, tận tâm với chủ. Ngày nào cũng vậy, anh là người đầu tiên ra khỏi nhà lúc trời sáng và tới đêm khuya là người cuối cùng đi ngủ. Có việc gì nặng nhọc không ai chịu làm, anh sẵn sàng nhận mà không bao giờ ca thán. Anh luôn luôn tỏ thái độ hài lòng và vui vẻ với mọi người.
Một năm đã trôi qua, nhưng chủ vẫn chưa trả cho anh công của năm đó. Chủ nghĩ:
– Tên này là đứa biết điều nhất, ta có thể lờ đi được, nó cũng chẳng đi ở nơi khác, nó vẫn ở lại làm cho mình.
Người đầy tớ kia vẫn lặng thinh, làm việc suốt năm thứ hai cũng chăm chỉ, tận tâm như năm thứ nhất. Cuối năm thứ hai, anh cũng chẳng nhận được tiền công. Anh cũng chẳng đả động gì tới chuyện đó và vẫn ở lại làm cho chủ.
Tới khi hết năm thứ ba, chủ cho tay vào túi làm như lấy tiền trả công, khi rút tay ra tay không, lúc ấy anh đầy tớ mới nói:
– Thưa ông chủ, tôi làm cật lực cho ông đã ba năm nay. Xin ông thương tình trả tiền công xứng đáng với sự tận tụy của tôi. Tôi muốn đi khắp đó đây để cho biết thiên hạ.
Ông chủ keo kiệt nói:
– Anh đã gắng sức làm cho ta, vậy cũng phải nhận tiền thưởng xứng đáng chứ.
Chủ cho tay vào túi và lấy ra đếm từng đồng Heller một và nói:
– Ta trả cho anh mỗi năm một Heller. Ba năm ba đồng là lớn lắm đấy, chẳng có chủ nào trả nhiều và hậu như thế.
Người đầy tớ chẳng mấy khi tiêu tiền, nhận tiền từ tay chủ và nghĩ:
– Giờ thì mình cũng đầy túi tiền, chẳng còn gì phải lo nghĩ, mà cũng chẳng phải kêu ca làm nặng nhọc.
Anh lội suối trèo đèo, vừa đi vừa nhảy, ca hát. Khi anh đi qua một bụi cây, bỗng có người tí hon xuất hiện và gọi anh:
– Đi đâu vậy, anh bạn vui tính? Tôi thấy, hình như anh chẳng có gì để lo lắng cả.
Anh chàng người ở đáp:
– Sao tôi lại phải buồn nhỉ! Đầy túi, kêu rủng riểng toàn tiền là tiền. Tiền công ba năm đi làm đấy.
– Kho báu của anh là bao nhiêu? Người tí hon hỏi.
– Bao nhiêu à? Ba đồng Heller, tôi đếm đúng như vậy.
Người tí hon nói:
– Này anh bạn, tôi già nua khốn khổ, anh cho tôi ba đồng Heller đi. Tôi chẳng làm được gì để sống, anh còn trẻ khỏe nên làm gì cũng sống được.
Anh chàng người ở vốn tốt bụng, hay thương người nên sẵn lòng đưa cho người tí hon ba đồng Heller và nói:
– Nhờ trời, tôi cũng chẳng đến nỗi túng thiếu.
Người tí hon liền nói:
– Anh tốt bụng thương người. Anh cho tôi ba đồng Heller, tôi tặng anh ba điều ước, ước gì được nấy.
Anh người ở vui mừng reo:
– A ha, anh đúng là người với tay tới tận trời xanh. Nếu ước được, tôi ước có ống xì đồng thổi chim, thổi đâu trúng đó. Thứ đến tôi ước có cây vĩ cầm, mỗi khi tôi chơi đàn thì tất cả mọi thứ đều nhảy múa. Điều thứ ba là không ai từ chối tôi, mỗi khi tôi yêu cầu họ.
Người tí hon nói:
– Những điều đó anh sẽ có!
Nói xong, người tí hon sờ tay vào bụi cây. Người ta có cảm tưởng những thứ chàng trai người ở ước muốn đã được sắp đặt từ trước, giờ chúng ở ngay trước mắt chàng, người tí hon cầm đưa chàng và nói:
– Mỗi khi anh có điều gì yêu cầu thì chẳng có ai chối từ cả.
Anh chàng người ở tự nhủ:
– Tuyệt vời, còn mong muốn gì nữa!
Anh lại tiếp tục lên đường. Lát sau anh gặp một người Do Thái có bộ râu dê rất dài. Người này đang đứng lắng nghe tiếng chim hót, con chim đang đậu trên ngọn cây. Người này nói:
– Tạo hóa sinh ra sao mà tuyệt vời, con chim nhỏ xíu mà có giọng hót lanh lảnh vang xa! Không biết có ai có thể giúp mình bắn nó không nhỉ?
Anh chàng người ở nói:
– Nếu chẳng có chuyện gì thì chim rơi ngay bây giờ cho coi.
Chàng giương ống xì đồng thổi trúng, chim rơi xuống bụi cây gai. Chàng bảo người Do Thái:
– Này anh kia, chui vào bụi lấy chim đi.
Người Do Thái nói:
– Để tôi lách vào xem chim bị anh bắn trúng vào đâu.
Người Do Thái kia trườn mình vào giữa bụi cây. Đúng lúc đó, anh chàng người ở hứng chí lấy đàn vĩ cầm ra chơi. Lập tức người Do Thái kia bật đứng dậy và nhảy. Đàn đánh càng du dương, người Do Thái kia nhảy càng sôi động hơn. Gai kéo níu rách hết áo quần, gai làm chòm râu dê tơi tả, gai đâm tê tái khắp người. Lúc bấy giờ, người Do Thái kia kêu la:
– Đánh đàn gì mà kỳ vậy. Xin đừng chơi đàn nữa, tôi có thích nhảy đâu.
Chàng trai người ở cứ chơi đàn tiếp tục, trong bụng nghĩ:
– Ngươi lừa đảo nhiều người rồi. Gai đâm để cho ngươi nhớ đời.
Rồi chàng chơi càng hăng say hơn trước. Người Do Thái kia nhảy càng cao và hăng hơn trước đến nỗi quần áo rách nát từng mảnh và dính treo lơ lửng trong bụi gai. Người đó la:
– Ối trời ơi, đau quá. Xin tha cho tôi, tôi xin nộp túi vàng này.
Chàng trai người ở nói:
– Nếu ngươi hào phóng như vậy thì ta ngưng chơi nhạc. Ta cũng khen ngươi nhảy khá đấy.
Rồi chàng cầm túi vàng và tiếp tục lên đường. Đợi đến khi chàng trai đi đã xa khuất khỏi tầm mắt nhìn, lúc bấy giờ người Do Thái kia mới la tướng lên:
– Quân nhạc sĩ lang thang khốn kiếp, đồ gảy đàn ăn xin, cứ đợi đấy, ta sẽ tóm được ngươi. Ta sẽ dần cho ngươi biết tay ta, ta đánh ngươi nhừ tử. Đồ khốn nạn, ngươi sẽ biết thế nào là xu và tiền vàng.
Người Do Thái kia chửi một thôi một hồi. Khi đã lấy lại sức, người Do Thái kia tới thành phố gặp quan tòa. Hắn nói:
– Thưa quan tòa, ngay giữa đường cái quan, ngay giữa ban ngày mà có tên khốn kiếp nó dám cướp của, đánh người. Đá cũng phải thấy xót xa! Nó đánh tôi tơi tả quần áo, khắp người toàn những vết thương, rồi lấy đi túi tiền toàn những đồng Dukaten sáng loáng, đồng nào cũng đẹp ơi là đẹp. Lạy trời, hãy tóm cổ nó cho vào ngục tối!
Quan tòa hỏi:
– Có phải lính không? Nó đã dùng kiếm đâm anh phải không?
Người Do Thái đáp:
– Có trời chứng giám. Hắn chẳng có dao, kiếm gì cả. Hắn đeo một ống xì đồng và một cây đàn vĩ cầm. Tên tội phạm ấy rất dễ nhận mặt.
Quan tòa cho lính đi lùng bắt. Họ tìm ra ngay anh chàng người ở tốt bụng kia. Họ cũng thấy anh ta dắt trong người túi tiền.
Anh chàng người ở bị đưa ra tòa xét xử. Anh thưa:
– Tôi không hề chạm vào thân thể người Do Thái kia. Tôi cũng chẳng cướp túi tiền của hắn. Hắn nói, nếu tôi ngưng kéo vĩ cầm, hắn sẽ cho tôi túi tiền.
Người Do Thái la lớn:
– Có trời chứng giám! Giờ nó lại dối trá như lũ ruồi bẩn thỉu.
Quan tòa không tin lời anh chàng người ở và nói:
– Giữa đường cái quan mà dám ăn cướp. Đem treo cổ! Điều đó không thể tha thứ được!
Khi chàng người ở bị dẫn ra pháp trường, người Do Thái kia còn nói lớn:
– Quân hỗn như gấu! Đồ nhạc sĩ lang thang chó chết, giờ thì mày được thưởng xứng công nhe!
Chàng người ở lặng lẽ theo bước người đao phủ, khi bước lên bục cuối cùng, chàng quay người lại nói với quan tòa:
– Xin cho tôi được nói yêu cầu trước khi chết.
Quan tòa nói:
– Chỉ có xin tha chết là không được!
Chàng người ở nói:
– Tôi không xin tha chết. Tôi xin được chơi đàn vĩ cầm lần cuối.
Người Do Thái kia bỗng thét lên:
– Cầu trời, đừng cho phép nó chơi đàn, đừng cho phép nó chơi đàn!
Quan tòa phán:
– Tại sao lại không cho nó được hưởng giây lát sung sướng. Điều đó ta cho phép!
Nhưng làm sao chối từ được, đấy là một trong ba điều ước mà chàng người ở có. Người Do Thái kia lại la lớn:
– Hãy trói tôi lại, hãy trói chặt tôi lại!
Chàng người ở tốt bụng lấy đàn vĩ cầm ra chơi. Tiếng đàn du dương vừa mới vang lên thì mọi người đều rục rịch, rồi quan tòa, thư ký cùng các nhân viên tòa án đều đung đưa chân bắt đầu nhảy, tên đao phủ buông thòng lọng khỏi chàng người ở. Tiếng đàn càng rộn vang mọi người càng nhảy hăng say hơn trước. Quan tòa và người Do Thái kia đứng đầu hàng và nhảy hăng say nhất. Rồi tất cả những người tò mò tới xem hành hình cũng nhộn nhịp nhảy múa, già trẻ, béo gầy đều nhảy, rồi chó đứng quanh cũng chân thấp chân cao như muốn cùng nhảy với mọi người. Chàng chơi càng lâu mọi người càng nhảy tứ tung đến mức họ cụng đầu vào nhau tới mức đau điếng phải ca thán. Cuối cùng quan tòa thấy mình gần hụt hơi vì nhảy, ông nói:
– Ta tha chết cho ngươi. Hãy ngưng chơi đàn!
Chàng người ở tốt bụng ngưng chơi đàn, đeo đàn vào người và bước khỏi bục treo cổ. Chàng bước tới chỗ tên Do Thái và hỏi:
– Quân lừa đảo! Nói ngay, ngươi lấy ở đâu ra tiền! Bằng không ta lại lấy đàn ra chơi.
Tên Do Thái đang nằm lăn dưới đất, ráng lấy sức hít thở, nghe nói vậy, hắn khai:
– Tiền ấy là tiền tôi ăn cắp.
Quan tòa liền cho dẫn tên Do Thái lên bục và hạ lệnh treo cổ tên ăn cắp.
Ý nghĩa truyện Ba điều ước
Người làm thuê thật thà và ông chủ keo kiệt
Anh đầy tớ làm quần quật ba năm, ông chủ biết anh không đòi nên cứ lờ đi tiền công, cuối cùng trả đúng ba đồng Heller. Anh vẫn vui vẻ lên đường, gặp người tí hon xin tiền thì cho cả ba đồng. Truyện mở đầu bằng một nhân vật ngây thơ, dễ bị bóc lột nhưng rất tốt bụng, và phép màu đến với anh nhờ chính sự rộng rãi ấy.
Ba điều ước kỳ quặc mà hữu dụng
Anh không ước vàng bạc mà xin một ống xì đồng bắn đâu trúng đó, một cây vĩ cầm khiến ai nghe cũng phải nhảy, và lời xin của anh không ai từ chối được. Chính điều ước thứ ba cứu anh dưới chân giá treo cổ: quan tòa không thể từ chối cho anh chơi đàn lần cuối, và cả pháp trường phải nhảy đến hụt hơi. Truyện tạo tiếng cười từ những cảnh nhảy múa không dừng được, một kiểu hài hước rất dân gian.
Đọc truyện cổ với con mắt hôm nay
Cần nói rõ: nhân vật phản diện trong truyện được gọi chung là “người Do Thái” và bị tả bằng những nét định kiến (râu dê, gian dối, ăn cắp). Đó là định kiến bài Do Thái phổ biến ở châu Âu thời truyện được ghi chép, không phải sự thật về một dân tộc. Khi đọc cho trẻ, nên nói rõ điều này; bài học đáng giữ là kẻ lừa đảo nào rồi cũng bị lộ, không phân biệt người đó thuộc dân tộc nào.
Nguồn gốc truyện Ba điều ước
Truyện là bản dịch “Der Jude im Dorn” (Người Do Thái trong bụi gai), số 110 trong tập Truyện cổ tích cho trẻ em và gia đình của anh em Grimm; bản tiếng Việt đặt lại tên là “Ba điều ước”. Heller và Dukaten là tên các đồng tiền cũ ở vùng nói tiếng Đức. Nhiều nhà nghiên cứu ngày nay xếp truyện này vào nhóm truyện Grimm mang nặng định kiến chủng tộc. Truyện không liên quan tới các truyện “ba điều ước” khác, ví dụ truyện vợ chồng ước dại ra khúc dồi của Perrault.
Đọc thêm truyện Grimm có chàng trai thật thà gặp may: Chú Hanxơ sung sướng, Học rùng mình và Ba sợi tóc vàng của con quỷ.
Câu hỏi thường gặp
Anh đầy tớ đã ước những gì?
Anh ước một ống xì đồng bắn chim đâu trúng đó, một cây vĩ cầm chơi lên thì mọi thứ phải nhảy múa, và mỗi khi anh yêu cầu điều gì thì không ai từ chối được.
Vì sao anh thoát khỏi án treo cổ?
Anh xin được chơi đàn lần cuối; nhờ điều ước thứ ba, quan tòa không thể từ chối, và tiếng đàn khiến cả pháp trường nhảy múa đến kiệt sức, quan tòa phải tha cho anh.