Hoàng tử ếch là truyện mở đầu bộ truyện cổ tích của anh em Grimm, tên gốc tiếng Đức nghĩa là Vua Ếch hay Heinrich sắt. Bài viết kể lại sát bản in năm 1857, trong đó nàng công chúa không hôn con ếch mà ném nó vào tường, kèm phần ý nghĩa, nguồn gốc và giải đáp những thắc mắc thường gặp.
Ai yêu kho tàng truyện xưa có thể tìm đọc truyện Ba điều ước.
Truyện Hoàng tử ếch
Thuở xa xưa, khi lời ước của con người còn linh nghiệm, có một ông vua sinh được mấy nàng công chúa, nàng nào cũng xinh. Riêng nàng út đẹp đến mức mặt trời, vốn đã thấy bao nhiêu điều trên thế gian, mỗi lần rọi lên gương mặt nàng cũng phải lấy làm lạ.
Gần lâu đài nhà vua có một khu rừng lớn tối thẫm. Trong rừng, dưới gốc một cây đoạn già, có một cái giếng. Những hôm trời oi nồng, công chúa út thường ra rừng, ngồi bên thành giếng cho mát. Lúc buồn, nàng lấy quả cầu vàng tung lên cao rồi bắt lấy. Đó là món đồ chơi nàng quý nhất.
Một lần, quả cầu vàng không rơi vào bàn tay nhỏ nàng đang giơ lên đón mà chạm đất, lăn tuột xuống nước. Công chúa đưa mắt nhìn theo, nhưng quả cầu chìm mất, còn giếng thì sâu hun hút, không trông thấy đáy. Nàng bật khóc, mỗi lúc một to, chẳng sao nín được. Đang than khóc thì có tiếng ai gọi:
– Có chuyện gì thế, công chúa? Nàng khóc thảm đến hòn đá nghe cũng phải mủi lòng.
Nàng ngoảnh nhìn quanh xem tiếng nói từ đâu, thì thấy một con ếch đang thò cái đầu to bè, xấu xí ra khỏi làn nước.
– À, hóa ra là anh, cái anh chuyên quẫy nước lõm bõm. Ta khóc vì quả cầu vàng vừa rơi xuống giếng.
– Nàng nín đi, đừng khóc nữa, – ếch đáp. – Tôi có cách giúp. Nhưng nếu tôi mò được đồ chơi lên thì nàng lấy gì đền tôi?
– Ếch ơi, anh muốn gì cũng được: quần áo, ngọc trai, đá quý của ta, cả cái vương miện vàng ta đang đội nữa.
Ếch đáp:
– Quần áo, ngọc ngà hay vương miện vàng của nàng, tôi đều không cần. Tôi chỉ mong nàng thương tôi, cho tôi làm bạn, làm người cùng chơi với nàng, được ngồi cạnh nàng bên bàn ăn, ăn chung chiếc đĩa vàng nhỏ, uống chung chiếc cốc nhỏ và ngủ trên chiếc giường nhỏ của nàng. Nàng hứa như thế thì tôi sẽ lặn xuống mang quả cầu vàng lên.
– Được, được, ta hứa hết, miễn là anh trả lại quả cầu cho ta.
Nhưng trong bụng nàng lại nghĩ: con ếch khờ khạo kia nói lăng nhăng gì thế, nó chỉ quen ngồi dưới nước kêu ộp ộp với lũ cùng loài, làm bạn với người sao được.
Được lời hứa, ếch chúi đầu xuống nước, lặn mất. Một lúc sau nó bơi trồi lên, ngậm quả cầu trong miệng rồi quăng lên bãi cỏ. Thấy lại món đồ chơi xinh đẹp, công chúa mừng rỡ nhặt lên rồi chạy biến.
– Đợi đã, đợi đã! – ếch kêu. – Cho tôi đi với, tôi không chạy nhanh được như nàng.
Nhưng nó gào ộp ộp to đến mấy cũng vô ích. Công chúa chẳng thèm nghe, vội vã về cung và chẳng mấy chốc quên bẵng con ếch tội nghiệp, khiến nó đành lủi thủi trở xuống giếng.
Hôm sau, công chúa đang cùng vua cha và cả triều đình ngồi vào bàn, ăn bằng chiếc đĩa vàng nhỏ của mình, thì có cái gì đó bì bọp, bì bọp bò lên bậc thềm đá hoa. Lên tới nơi, nó gõ cửa và gọi:
– Công chúa út ơi, mở cửa cho tôi!
Nàng chạy ra xem ai ở ngoài. Vừa mở cửa đã thấy con ếch ngồi chờ. Nàng vội đóng sập cửa, trở về chỗ ngồi, lòng sợ hãi. Nhà vua thấy tim con gái đập thình thịch thì hỏi:
– Con ơi, sao con sợ thế? Ngoài cửa có gã khổng lồ nào đến bắt con chăng?
– Thưa không, chẳng phải khổng lồ đâu, chỉ là một con ếch gớm ghiếc.
– Con ếch ấy muốn gì ở con?
– Cha ơi, hôm qua con ngồi chơi bên giếng trong rừng, quả cầu vàng rơi xuống nước. Thấy con khóc, con ếch mò quả cầu lên giúp. Nó cứ đòi mãi, con đành hứa cho nó làm bạn, nào ngờ nó lại lên khỏi mặt nước được. Giờ nó đang ở ngoài kia, đòi vào với con.
Ngay lúc đó tiếng gõ cửa lại vang lên lần thứ hai, kèm theo lời gọi:
Công chúa út ơi,
mở cửa cho tôi!
Bên làn nước giếng mát hôm qua
nàng đã nói gì, nàng còn nhớ chăng?
Công chúa út ơi,
mở cửa cho tôi!
Nhà vua bảo:
– Đã hứa điều gì thì con phải làm cho trọn. Con ra mở cửa cho nó đi.
Công chúa ra mở cửa. Ếch nhảy vào, lẽo đẽo theo sát gót nàng đến tận ghế. Nó ngồi dưới chân ghế mà kêu:
– Nhấc tôi lên chỗ nàng đi.
Nàng chần chừ mãi, đến khi vua ra lệnh mới chịu làm. Ngồi trên ghế được rồi, nó lại muốn trèo lên bàn. Lên tới bàn, nó nói:
– Giờ nàng đẩy chiếc đĩa vàng nhỏ lại gần đây để ta cùng ăn.
Nàng làm theo, nhưng ai cũng nhìn ra là nàng chẳng vui lòng. Ếch ăn ngon lành, còn nàng thì miếng nào cũng như mắc nghẹn ở cổ. Cuối cùng ếch nói:
– Tôi no rồi, lại thấy mệt. Nàng bế tôi vào phòng, trải chiếc giường lụa nhỏ cho tử tế, chúng ta đi ngủ.
Công chúa òa khóc. Nàng sợ con ếch lạnh ngắt, chạm vào còn chẳng dám, thế mà nó lại sắp ngủ trên chiếc giường xinh xắn, sạch sẽ của nàng. Nhà vua nổi giận phán:
– Kẻ đã giúp con lúc con gặp nạn, sau này con không được khinh rẻ.
Nàng đành lấy hai ngón tay nhón con ếch, mang lên lầu, đặt nó vào một góc phòng. Nhưng khi nàng đã nằm trên giường, ếch lại bò tới:
– Tôi mệt rồi, tôi cũng muốn được ngủ êm như nàng. Nhấc tôi lên, không thì tôi mách vua cha.
Lần này công chúa giận sôi lên. Nàng túm lấy ếch, dồn hết sức ném nó vào tường:
– Giờ thì mày yên thân rồi nhé, con ếch gớm ghiếc!
Nhưng khi rơi xuống, nó không còn là ếch nữa mà là một hoàng tử có đôi mắt đẹp và hiền hậu. Theo ý vua cha, chàng trở thành người bạn thân thiết, rồi thành chồng của công chúa. Chàng kể rằng mình bị một mụ phù thủy độc ác bỏ bùa, và trên đời chỉ có nàng mới cứu được chàng ra khỏi cái giếng; ngày mai hai người sẽ cùng về vương quốc của chàng. Rồi họ ngủ.
Sáng hôm sau, khi mặt trời đánh thức hai người dậy, một cỗ xe tiến đến, kéo bởi tám con ngựa trắng, đầu cắm lông đà điểu trắng, đeo dây cương bằng vàng. Đứng phía sau xe là người hầu của vị vua trẻ, Heinrich trung thành. Ngày chủ bị biến thành ếch, Heinrich buồn khổ đến nỗi phải cho người lấy ba vòng đai sắt bó quanh trái tim, kẻo tim vỡ tung vì đau đớn. Cỗ xe đến để đón vị vua trẻ về nước. Heinrich trung thành đỡ hai người lên xe rồi lại đứng vào chỗ cũ phía sau, lòng tràn ngập niềm vui vì chủ đã thoát nạn.
Xe đi được một quãng thì hoàng tử nghe phía sau có tiếng răng rắc như có vật gì gãy. Chàng quay lại gọi:
– Heinrich ơi, xe gãy rồi!
– Thưa chủ, không phải xe đâu,
mà là đai sắt quanh tim tôi đấy,
đai siết lại khi tim tôi đau đớn,
những ngày chủ ngồi dưới giếng sâu,
những ngày chủ còn mang lốt ếch.
Trên đường đi còn hai lần nữa tiếng răng rắc vang lên, lần nào hoàng tử cũng tưởng xe gãy. Nhưng đó chỉ là những vòng đai sắt lần lượt bung khỏi trái tim Heinrich trung thành, vì chủ của anh đã thoát nạn và được sống hạnh phúc.
Kể theo bản gốc tiếng Đức Der Froschkönig oder der eiserne Heinrich (KHM 1) của anh em Grimm, bản in năm 1857
Chú thích:
- Cây đoạn: loài cây thân gỗ lớn hay trồng ở châu Âu, nguyên văn Linde; sách tiếng Việt có khi gọi là cây bồ đề châu Âu.
- Heinrich trung thành: người hầu của hoàng tử, nguyên văn der treue Heinrich. Ba vòng đai sắt quanh tim là hình ảnh nói nỗi đau đớn đè nặng trong lòng.
- Hai đoạn in nghiêng là lời vè có vần trong nguyên tác, được chuyển ý sang tiếng Việt.
Ý nghĩa truyện Hoàng tử ếch
Hứa rồi thì phải làm
Công chúa hứa với con ếch mọi điều nó muốn chỉ để lấy lại quả cầu, trong bụng nghĩ một con ếch thì làm gì được mình. Người buộc nàng giữ lời là vua cha, với hai câu nói ngắn mà nặng: điều gì đã hứa thì phải làm, và ai đã giúp mình lúc khó thì không được khinh rẻ. Đó là trục đạo lý của truyện: lời hứa không mất giá trị chỉ vì người được hứa nhỏ bé hay xấu xí.
Một nàng công chúa không hoàn hảo
Khác với hình mẫu công chúa hiền dịu, nàng út trong truyện được chiều chuộng, hứa suông, bỏ chạy và cuối cùng giận dữ ném con ếch vào tường. Thế mà chính cú ném ấy lại phá được bùa. Truyện cổ không giải thích vì sao, và nhiều người đọc đã đưa ra cách hiểu khác nhau: có người thấy đây là lúc nàng thôi cam chịu để tự quyết định; có người cho rằng truyện dân gian vốn không cần mọi chi tiết phải hợp với bài học luân lý. Điều chắc chắn là nhân vật chân thật hơn nhiều so với các bản kể đã được làm cho êm tai.
Lòng trung thành của Heinrich
Phần cuối truyện, ít được kể lại, dành cho người hầu Heinrich. Anh buồn đến mức phải đóng ba vòng đai sắt quanh tim, và khi chủ được giải thoát, từng vòng đai lần lượt bung ra. Đây là một trong những hình ảnh đẹp nhất của truyện Grimm về niềm vui khi người mình thương được bình an, đủ để tên anh có mặt trong nhan đề gốc.
Bài học cho hôm nay
Đừng đánh giá người khác qua vẻ ngoài, đừng hứa những điều mình không định làm, và hãy biết ơn người đã giúp mình. Truyện cũng nhắc rằng lòng tốt thật sự, như của Heinrich, nhiều khi lặng lẽ đứng phía sau cỗ xe.
Nguồn gốc truyện Hoàng tử ếch
Truyện mang tên Der Froschkönig oder der eiserne Heinrich (Vua Ếch hay Heinrich sắt), đứng ở vị trí số 1 trong bộ Kinder- und Hausmärchen của anh em Grimm từ lần in đầu năm 1812. Văn bản ở trên kể lại theo lần in thứ bảy năm 1857, bản cuối cùng do hai anh em hiệu đính. Truyện thuộc kiểu ATU 440 trong hệ thống Aarne–Thompson–Uther, nhóm truyện về người bị phù phép thành con vật và được giải thoát nhờ một người con gái.
Trong bản Grimm không có nụ hôn: phép biến hình chấm dứt khi con ếch bị ném vào tường. Chi tiết công chúa hôn ếch là cách kể của nhiều sách thiếu nhi và phim ảnh về sau, đến mức ngày nay nhiều người nghĩ đó là bản gốc. Phần về Heinrich trung thành cũng thường bị lược bỏ trong các bản kể ngắn cho trẻ em.
Tên tiếng Việt Hoàng tử ếch là tên quen dùng; dịch sát nhan đề gốc thì phải là Vua Ếch, vì sau khi thoát lốt ếch chàng trai được gọi là vị vua trẻ. Văn bản trên do Văn VN kể lại từ nguyên tác tiếng Đức, vì chưa có bản dịch tiếng Việt nào đã hết thời hạn bảo hộ.
Câu hỏi thường gặp
Công chúa có hôn con ếch không?
Trong bản Grimm thì không. Công chúa tức giận ném con ếch vào tường, và khi rơi xuống, nó hóa thành hoàng tử.
Vì sao truyện có tên là Heinrich sắt?
Vì người hầu Heinrich đã đóng ba vòng đai sắt quanh tim cho khỏi vỡ vì buồn. Khi chủ được giải thoát, ba vòng đai lần lượt bung ra trên đường về.
Đọc thêm truyện nào về loài ếch?
Có thể đọc truyện cổ tích Nhật Bản Hai chú ếch, ngụ ngôn Việt Nam qua bài soạn bài Ếch ngồi đáy giếng, hoặc truyện Grimm cùng lô Bạch Tuyết và bảy chú lùn.