Phóng tác là gì? Dấu hiệu nhận biết, ví dụ và khác dịch, đạo văn

Phóng tác là dựa vào một tác phẩm đã có, thường là của nước ngoài, để viết lại thành tác phẩm mới theo cách của mình: giữ cốt truyện hoặc tinh thần chính, nhưng đổi bối cảnh, tên nhân vật, phong tục, có khi đổi cả thể loại. Phóng tác nghĩa là gì so với dịch? Dịch là chuyển lời cho sát bản gốc; phóng tác thì được phép sáng tạo lại.

Khái niệm	Viết lại một tác phẩm có sẵn một cách tự do, tạo ra tác phẩm mới mang dấu ấn người viết
Cách viết khác	Phỏng tác (cùng nghĩa)
Thuộc	Lí luận văn học (quan hệ giữa các tác phẩm); trong luật là một loại tác phẩm phái sinh
Dấu hiệu nhận biết	Có tác phẩm gốc; cốt truyện được giữ; người, cảnh, lời đã được làm mới
Ví dụ	Ngọn cỏ gió đùa (Hồ Biểu Chánh) phóng tác từ Những người khốn khổ (V. Hugo)

Phóng tác: mượn cốt truyện, kể bằng giọng mình

Cách hình dung dễ nhất là chuyện may lại một chiếc áo. Người phóng tác lấy cái khung của tác phẩm cũ, tức chuỗi sự việc, các tuyến nhân vật, mâu thuẫn chính, rồi cắt may lại cho vừa với người đọc của mình. Tên người đổi thành tên Việt, Paris đổi thành một làng quê Nam Bộ, lời thoại đổi sang giọng nói của người địa phương.

Từ điển mở Wiktionary tiếng Việt (theo từ điển của Hồ Ngọc Đức) ghi phóng tác là động từ, chỉ việc viết lại một tác phẩm thuộc loại hình khác, như tiểu thuyết hay ký sự, thành kịch bản hoặc truyện phim, với ví dụ vở kịch ấy phóng tác theo một quyển tiểu thuyết. Đó là nét nghĩa hẹp. Trong nghiên cứu văn học Việt Nam, chữ này dùng rộng hơn: tiểu thuyết viết lại thành tiểu thuyết, miễn là có sự làm mới, cũng gọi là phóng tác. Từ đồng nghĩa là phỏng tác.

Phóng tác còn có tên trong luật. Luật Sở hữu trí tuệ xếp tác phẩm phóng tác vào nhóm tác phẩm phái sinh, cùng với tác phẩm dịch, cải biên, chuyển thể, biên soạn, chú giải, tuyển chọn. Nói cách khác, bản phóng tác giống một đứa con có “cha mẹ”: nó không mọc lên từ hư không mà sinh ra từ một tác phẩm khác.

Những cuốn tiểu thuyết Nam Bộ có gốc Pháp

Ví dụ quen thuộc nhất trong văn học Việt Nam là Hồ Biểu Chánh, nhà văn Nam Bộ đầu thế kỉ XX. Trong hàng chục tiểu thuyết của ông có một số cuốn được ghi nhận là phóng tác từ tiểu thuyết Pháp. Hai trường hợp hay được nhắc:

• Ngọn cỏ gió đùa phóng tác từ Những người khốn khổ của văn hào Pháp Vích-to Huy-gô. Câu chuyện người tù khổ sai hoàn lương được đặt vào xã hội Việt Nam thời nhà Nguyễn, với nhân vật, địa danh và cảnh nghèo của người Việt.
• Cay đắng mùi đời phóng tác từ Sans famille (thường dịch là Không gia đình) của Hector Malot. Chuyện cậu bé lưu lạc theo gánh hát rong được kể lại trên đường đất Nam Kỳ.

Người đọc Nam Bộ thời ấy phần nhiều không đọc được tiếng Pháp. Phóng tác giúp họ gặp những câu chuyện lớn của văn học thế giới trong một khung cảnh quen thuộc, với cách nói, cách ăn ở của chính họ. Đó là lí do một bản phóng tác có thể sống lâu, được dựng thành cải lương, thành phim, như Ngọn cỏ gió đùa từng được đưa lên màn ảnh.

Từ truyện thơ sang sân khấu: Rô-mê-ô và Giu-li-ét

Phóng tác theo nghĩa đổi thể loại thì có ngay một ví dụ trong sách Ngữ văn 9. Vở bi kịch Rô-mê-ô và Giu-li-ét của Sếch-xpia không có cốt truyện tự nghĩ ra: ông dựa vào một truyện thơ tiếng Anh đã có, The Tragical History of Romeus and Juliet, vốn kể lại một câu chuyện tình có gốc từ Ý. Từ lời kể của truyện thơ, Sếch-xpia dựng thành những cảnh đối thoại, như cảnh hai nhân vật bày tỏ tình yêu trong đêm mà bài soạn bài Rô-mê-ô và Giu-li-ét theo sách Kết nối tri thức phân tích. Chính phần làm mới ấy khiến vở kịch được nhớ đến lâu hơn hẳn bản gốc.

Truyện Kiều: phóng tác hay sáng tạo lại?

Nguyễn Du viết Truyện Kiều dựa theo cốt truyện văn xuôi Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân. Một số trang phổ biến kiến thức pháp luật lấy Truyện Kiều làm ví dụ cho phóng tác; trong khi đó, sách giáo khoa và giới nghiên cứu thường nói Nguyễn Du “dựa theo cốt truyện” rồi sáng tạo lại gần như toàn bộ: đổi văn xuôi thành 3.254 câu lục bát, lược bớt chi tiết, đào sâu tâm trạng nhân vật. Khi gọi tên, an toàn nhất là viết “Truyện Kiều được Nguyễn Du sáng tác dựa theo cốt truyện Kim Vân Kiều truyện”, như cách các bài soạn bài tác gia Nguyễn Du lớp 11 vẫn trình bày.

Bốn câu hỏi để nhận ra một tác phẩm phóng tác

1. Có tác phẩm gốc không? Phóng tác luôn có một văn bản đi trước. Không có bản gốc thì đó là sáng tác.
2. Cốt truyện có được giữ không? Các sự việc chính, quan hệ giữa nhân vật, kết cục thường giống bản gốc. Chỉ mượn một hai chi tiết thì chưa gọi là phóng tác.
3. Cái gì đã đổi? Bối cảnh, tên người, phong tục, lời văn, có khi cả thể loại. Nếu câu chữ vẫn bám sát từng câu của bản gốc thì đó là dịch, không phải phóng tác.
4. Có ghi nguồn không? Bản phóng tác đàng hoàng thường ghi “phóng tác theo…” hoặc “phỏng theo…” ở bìa, ở lời nói đầu. Giữ cốt truyện người khác mà giấu nguồn, nhận là của mình, thì đã trượt sang đạo văn.

Ba câu đầu cho biết có phải phóng tác không; câu cuối cho biết bản phóng tác ấy có ngay thẳng không. Về mặt luật, việc phóng tác một tác phẩm còn được bảo hộ cần sự đồng ý của chủ sở hữu bản gốc.

Phóng tác, dịch, chuyển thể và đạo văn khác nhau thế nào?

Cách làm	Giữ lại gì từ bản gốc	Thay đổi gì	Ví dụ
Dịch	Gần như toàn bộ nội dung và ý từng câu	Chỉ đổi ngôn ngữ	Bản dịch tiếng Việt Những người khốn khổ
Phóng tác	Cốt truyện, tuyến nhân vật, tinh thần	Bối cảnh, tên người, lời văn, có thể cả thể loại	Ngọn cỏ gió đùa
Chuyển thể	Nội dung câu chuyện	Chủ yếu là loại hình: truyện thành phim, thành kịch	Tiểu thuyết dựng thành phim truyền hình
Đạo văn	Ý tưởng hoặc câu chữ của người khác	Giấu nguồn, nhận là của mình	Chép bài mẫu rồi ghi tên mình

Ranh giới giữa phóng tác và chuyển thể không phải lúc nào cũng rõ, vì phóng tác cũng có thể đổi thể loại. Có thể nhớ thế này: chuyển thể nhấn vào việc đổi loại hình, phóng tác nhấn vào việc làm mới cả người lẫn cảnh. Còn ranh giới với đạo văn thì rất rõ: phóng tác ghi nguồn và có sáng tạo, đạo văn giấu nguồn. Chuyện này được nói kĩ trong bài về các kiểu đạo văn và cách trích dẫn đúng.

Luyện nhận diện phóng tác qua năm tình huống

Phóng tác ngoài trang sách

Phóng tác tiếng Anh là gì?

Thường dịch là adaptation (động từ adapt). Cụm “phóng tác theo” tương ứng với adapted from hoặc based on, hay gặp ở phần giới thiệu phim và sách.

Phóng tác và phỏng tác, viết thế nào mới đúng?

Cả hai cách đều được dùng và cùng nghĩa; từ điển ghi phỏng tác là từ đồng nghĩa. Trong sách nghiên cứu văn học, “phóng tác” gặp nhiều hơn.

Tác phẩm phóng tác có được coi là sáng tác không?

Có, nhưng là sáng tác dựa trên tác phẩm khác. Luật Sở hữu trí tuệ bảo hộ quyền tác giả cho người phóng tác đối với phần họ làm ra, đồng thời yêu cầu tôn trọng quyền của tác giả bản gốc.

Phim “dựa trên tiểu thuyết” có phải là phóng tác không?

Gọi chính xác hơn là chuyển thể, vì việc chính là đổi truyện thành phim. Nếu nhà làm phim còn đổi bối cảnh sang một nước khác, đổi hẳn nhân vật, thì nói “phóng tác” cũng đúng. Một bộ phim ghi “phỏng theo tiểu thuyết…” ở đầu phim là đang báo cho khán giả biết bản gốc của nó.