Nói dối là cố ý nói điều mình biết là không đúng sự thật, để người nghe tin theo, thường nhằm che giấu một việc hay tránh một hậu quả. Chữ quan trọng nhất ở đây là “cố ý”. Lời nói dối là sản phẩm của việc ấy; còn nói nhầm vì không biết thì chưa phải nói dối.
| Nghĩa ngắn | Cố ý nói sai sự thật nhằm che giấu hoặc đánh lừa |
| Loại từ | Động từ; “lời nói dối”, “kẻ nói dối” là cách dùng như danh từ |
| Đồng nghĩa | Nói láo, nói xạo, nói điêu, nói dóc (tùy vùng) |
| Trái nghĩa | Nói thật, nói ngay |
Nói dối khác nói sai ở chỗ nào?
Từ điển giải nói dối là nói sai sự thật một cách cố ý, nhằm che giấu điều gì, và kèm ví dụ rất đời: nói dối quen mồm. Đặt hai trường hợp cạnh nhau sẽ thấy ngay:
- Em bảo bạn “chiều nay lớp nghỉ” vì đọc nhầm thông báo. Đó là nói sai, không phải nói dối.
- Em biết lớp vẫn học nhưng bảo bạn “nghỉ” để bạn ở nhà, mình được chọn chỗ ngồi đẹp. Đó là nói dối.
Cũng có kiểu nói dối không cần câu nào sai: im lặng đúng lúc, kể nửa sự thật, gật đầu cho người ta hiểu nhầm. Người nghe vẫn bị dẫn tới một niềm tin sai, nên về bản chất vẫn là lừa.
Nói láo, nói xạo, nói khoác: nhà chung của nói dối
Tiếng Việt có cả một họ từ quanh chuyện này, mỗi từ một sắc riêng:
| Từ | Sắc thái |
|---|---|
| Nói láo | Gần như đồng nghĩa nói dối, nghe nặng và suồng sã hơn |
| Nói xạo, nói dóc | Hay dùng ở miền Nam; có khi chỉ là bịa vui |
| Nói khoác, nói phét | Phóng đại để khoe, chưa chắc có ý gạt lấy lợi |
| Nói điêu | Bịa chuyện, đặt điều, thường để đổ cho người khác |
| Lừa đảo, trí trá | Nói dối có mưu, nhằm chiếm đoạt hoặc gây hại |
Ông bà ta đặt nói dối ở cuối thang giá trị, sau cả chuyện tu hành, trong câu tục ngữ: Ăn mặn nói ngay còn hơn ăn chay nói dối. Ý là giữ lời thật quý hơn giữ lễ bề ngoài. Phía ngược lại của nói dối là cách sống thật với lời mình nói ra.
Chú Cuội, cậu bé chăn cừu và cái giá của lời dối
Ở Việt Nam, câu “nói dối như Cuội” gần thành thành ngữ. Truyện kể anh Cuội bịa hết chuyện này đến chuyện khác để lừa người, cuối cùng phải ngồi gốc đa trên cung trăng. Đọc lại ở chuyện chàng Cuội lừa cả làng sẽ thấy dân gian vừa cười vừa răn.
Bài học của ngụ ngôn Aesop thì cay hơn. Cậu bé chăn cừu mấy lần hét “sói đến” cho vui, đến lúc sói đến thật thì không ai chạy tới giúp. Người nói dối mất trước hết là lòng tin, như trong truyện cậu bé đánh mất lòng tin của cả làng.
Còn ngày 1/4 thì người ta cho phép nhau nói dối một chút cho vui, với điều kiện cuối cùng phải “bật mí” và không ai bị thiệt. Muốn tham khảo kiểu đùa vô hại ấy, có sẵn những câu đùa dí dỏm ngày Cá tháng Tư.
Gợi ý dàn ý cho đề “tác hại của nói dối”
- Giải thích: nói dối là cố ý nói sai sự thật để che giấu, đánh lừa; khác với nói nhầm.
- Biểu hiện ở học sinh: giấu điểm kém, bịa lí do nghỉ học, đổ lỗi cho bạn khi làm hỏng đồ.
- Tác hại: mất lòng tin; một lời dối phải dùng thêm lời dối khác để che; lâu dần thành thói quen khó bỏ.
- Bàn thêm: lời nói dối thiện ý (giấu bệnh nặng với người già, khen món ăn chưa ngon của mẹ) có thể bàn, nhưng không được thành cái cớ để dối khắp nơi.
- Bài học: dám nói thật và nhận lỗi; với người lỡ dối, nói thật sớm thì cái giá nhẹ hơn.
Nếu một người nói dối liên tục mà chính họ cũng khó dừng, gây rắc rối thật cho học tập, gia đình, thì nên tìm đến chuyên gia tâm lý, không nên chỉ quy hết cho tính xấu.
Nói dối trong lớp học, ở nhà và ngày Cá tháng Tư
Lời nói dối là gì?
Là câu nói người ta biết là không thật mà vẫn nói ra để người khác tin. Có khi lời dối chỉ vài chữ, như “con làm bài xong rồi”, trong khi vở vẫn trắng.
Nói dối tiếng Anh là gì?
Động từ là lie (tell a lie), danh từ cũng là lie; người nói dối là liar. Lời nói dối vô hại cho vui hoặc vì tế nhị gọi là white lie.
Lời nói dối vô hại có phải nói dối không?
Vẫn là nói dối, vì người nói biết điều mình nói không thật. Chỗ khác nằm ở mục đích: không nhằm lợi cho mình hay hại người khác. Dù vậy, dùng nhiều thì niềm tin cũng mòn dần.
Nói dối nghĩa là gì trong câu “nói dối như Cuội”?
Là nói dối liên tục, bịa không chớp mắt, như nhân vật Cuội trong truyện cổ tích. Câu này mang ý chê, thường dùng với người có tiếng hay bịa chuyện.