Sự tích hoa cúc trắng là truyện cổ tích quen thuộc với học sinh tiểu học, kể về cô bé xé từng cánh hoa thành nhiều sợi nhỏ để mẹ được sống lâu hơn. Bài viết kể lại truyện sát bản kể phổ biến trong nhà trường, rồi phân tích ý nghĩa, những điều còn chưa rõ về nguồn gốc và các bài có truyện trong sách Tiếng Việt.
Truyện Sự tích hoa cúc trắng
Thuở xưa, ở một xóm vắng có hai mẹ con nghèo sống nương tựa nhau trong túp lều nhỏ. Người cha mất sớm, mọi việc trông cả vào đôi tay người mẹ. Ngày ngày, bà dậy từ lúc gà chưa gáy và làm lụng tới khuya mới kiếm đủ miếng ăn cho hai mẹ con.
Một buổi sáng, gà đã gáy từ lâu mà mẹ vẫn nằm im. Cô bé chạy lại bên giường thì biết mẹ đã ốm. Nhà nghèo, xóm lại hiu quạnh, cô chẳng biết trông cậy vào ai, đành lấy chiếc áo ấm duy nhất của mình đắp lên người mẹ, rồi ngồi cạnh trông nom. Thỉnh thoảng người mẹ hé mắt, lặng lẽ nhìn con.
Chiều hôm ấy, khi nắng lọt qua khe vách, người mẹ tỉnh lại và bảo con đi mời thầy thuốc, vì bà thấy trong người mệt lắm.
Cô bé vội vã lên đường, vừa đi vừa thấp thỏm lo cho mẹ. Đi được một quãng xa, cô gặp một cụ già râu tóc bạc trắng. Cụ hỏi cô đi đâu mà hấp tấp vậy. Cô thưa rằng mẹ ốm đã lâu, bệnh mỗi ngày một nặng, nên cô phải đi tìm thầy thuốc.
Cụ bảo chính mình là thầy thuốc, rồi nhờ cô dẫn về nhà. Bắt mạch cho người mẹ xong, cụ hỏi nhà chỉ có hai mẹ con thôi sao, và từ hôm mẹ ốm cô đã chăm sóc mẹ thế nào. Cô bé đáp nhà chỉ có hai mẹ con, còn cô thì chỉ biết ở bên giường cho mẹ vui lòng.
Cụ già nói bệnh của mẹ cô nặng lắm, cụ sẽ gắng chữa, rồi bảo cô tới gốc đa ở đầu rừng hái về một bông hoa trắng thật đẹp.
Ngoài trời gió rét, trên người cô chỉ có tấm áo mỏng. Cô lặng lẽ bước đi trong cái lạnh, lòng chỉ nghĩ đến mẹ. Đi tới rã rời đôi chân, cô mới đến được gốc đa. Đúng như lời cụ dặn, ngay trước mặt cô, trên một bụi cây, nở một bông hoa trắng tuyệt đẹp. Cô hái hoa, nâng niu trong tay, thầm cầu mong mẹ qua khỏi cơn bệnh. Chợt bên tai cô như vọng lại giọng cụ già: hoa có bao nhiêu cánh, mẹ cô sẽ được sống thêm bấy nhiêu ngày.
Cô bé cúi xuống đếm: bông hoa có hai mươi cánh. Vậy là mẹ chỉ sống được hai mươi ngày nữa sao? Nghĩ một lúc, cô rón rén vòng ra sau gốc đa, nhẹ tay xé từng cánh hoa thành thật nhiều sợi nhỏ. Lạ thay, mỗi sợi lại hóa thành một cánh hoa dài, mềm và trắng muốt. Cánh hoa cứ thế nhiều thêm, đếm mãi không xuể.
Cô ôm bông hoa chạy một mạch về nhà. Cụ già tóc bạc đã đứng chờ ở cửa, tươi cười báo tin mẹ cô đã khỏi bệnh, vì cô đã hết lòng hiếu thảo với mẹ.
Từ đó, mỗi độ thu về, lại nở những bông hoa có rất nhiều cánh nhỏ, dài và mượt. Người ta gọi đó là hoa cúc trắng.
Kể theo bản kể dùng trong giờ nghe kể chuyện Tiếng Việt tiểu học
Chú thích:
- Khe vách: khe hở trên vách nhà tranh, vách tre.
- Bắt mạch: cách thầy thuốc xưa đặt tay lên cổ tay người bệnh để đoán bệnh.
- Gốc đa đầu rừng: cây đa mọc ở bìa rừng, nơi bắt đầu vào rừng.
Ý nghĩa truyện Sự tích hoa cúc trắng
Một hành động, ba phẩm chất
Chi tiết xé cánh hoa là linh hồn của truyện. Nó cho thấy tình thương: cô bé không chấp nhận mẹ chỉ còn hai mươi ngày. Nó cho thấy sự can đảm: cô một mình đi trong gió rét với tấm áo mỏng, vì chiếc áo ấm đã nhường cho mẹ. Và nó cho thấy trí thông minh: thay vì khóc, cô nghĩ ra cách biến một bông hoa có hạn thành bông hoa không đếm hết cánh.
Cụ già và phép thử lòng hiếu thảo
Cụ già tóc bạc giữ vai trò quen thuộc của người giúp đỡ trong cổ tích, như ông Bụt trong truyện Việt. Những câu hỏi của cụ về việc cô chăm mẹ ra sao không chỉ để thăm bệnh, mà là phép thử tấm lòng. Phần thưởng đến khi cô bé đã làm hết sức mình, đúng tinh thần “ở hiền gặp lành” của truyện dân gian.
Lời giải thích về một loài hoa
Truyện thuộc kiểu “sự tích”, giải thích nguồn gốc một sự vật quen thuộc: vì sao hoa cúc trắng có nhiều cánh nhỏ, dài và mảnh như sợi. Nhờ câu chuyện, mỗi bông cúc trắng trở thành một lời nhắc về tình mẫu tử.
Bài học cho các em
Yêu thương cha mẹ thể hiện bằng việc làm cụ thể: ngồi bên khi mẹ ốm, nhường mẹ chiếc áo ấm, làm việc mẹ nhờ. Gặp chuyện khó, hãy bình tĩnh tìm cách, như cô bé đã nghĩ ra cách xé cánh hoa.
Nguồn gốc truyện Sự tích hoa cúc trắng
Nhiều sách và tài liệu dạy học ở Việt Nam giới thiệu đây là một truyện cổ Nhật Bản, nên bài viết xếp truyện vào chuyên mục cổ tích nước ngoài. Tuy vậy, chúng tôi chưa tìm thấy truyện tương ứng trong các tuyển tập truyện dân gian Nhật Bản đã được ghi chép, cũng chưa xác định được ai là người đầu tiên kể hay dịch truyện sang tiếng Việt. Vì thế, xuất xứ Nhật Bản nên được hiểu là cách giới thiệu quen thuộc, chưa được kiểm chứng.
Truyện lưu hành qua nhiều bản kể khác nhau ở vài chi tiết: số cánh hoa ban đầu, nơi tìm thấy hoa (gốc đa đầu rừng hay một cây cổ thụ), người giúp đỡ là cụ già hay thầy thuốc. Phần truyện ở trên kể sát bản dài thường dùng trong giờ nghe kể chuyện ở tiểu học, không thêm tình tiết mới.
Đừng nhầm truyện này với Sự tích hoa cúc vạn thọ, một truyện cổ tích Việt Nam khác, hay với bài đọc Chim sơn ca và bông cúc trắng phỏng theo Andersen trong sách Tiếng Việt 2 Cánh diều. Một truyện cổ tích khác cũng ca ngợi người con hiếu thảo là Nàng Út ống tre.
Truyện Sự tích hoa cúc trắng trong sách giáo khoa
- Tiếng Việt 1 Kết nối tri thức, tập một – Bài 45 “Ôn tập và kể chuyện” (trang 102–103): kể chuyện Sự tích hoa cúc trắng theo bốn tranh. Xem lời giải Bài 45 Tiếng Việt 1 Kết nối tri thức.
- Tiếng Việt 2 Chân trời sáng tạo, tập một – Bài 4 “Con lợn đất” (trang 53–57): mục nghe kể chuyện Sự tích hoa cúc trắng. Xem Bài 4: Con lợn đất (Tiếng Việt 2 Chân trời sáng tạo).
Câu hỏi thường gặp
Sự tích hoa cúc trắng là truyện của nước nào?
Truyện thường được giới thiệu là truyện cổ Nhật Bản, nhưng chưa tìm thấy bản gốc tiếng Nhật tương ứng nên xuất xứ này chưa được kiểm chứng.
Vì sao cô bé xé nhỏ các cánh hoa?
Vì cụ già dặn rằng mỗi cánh hoa ứng với một ngày mẹ được sống thêm; cô xé mỗi cánh thành nhiều sợi để mẹ được sống thật lâu.
Sự tích hoa cúc trắng học ở lớp mấy?
Truyện có ở Bài 45 sách Tiếng Việt 1 Kết nối tri thức và Bài 4 sách Tiếng Việt 2 Chân trời sáng tạo, đều là phần kể chuyện.