Điêu khắc là loại hình nghệ thuật tạo hình trong không gian ba chiều: người nghệ sĩ dùng đá, gỗ, đất, đồng hay nhiều chất liệu khác, đục bớt, nặn thêm hoặc đúc khuôn để thành những hình khối có thể đi vòng quanh mà ngắm. Nói “nghệ thuật điêu khắc” là nói cả nghề ấy lẫn những pho tượng, bức phù điêu nó làm ra.
| Nghĩa ngắn | Nghệ thuật làm ra hình khối từ đất, đá, gỗ, đồng… |
| Gốc từ | Hán Việt 雕刻: điêu (chạm trổ) + khắc (khắc, khoét vào) |
| Loại từ | Danh từ; hay đi trong cụm nhà điêu khắc, tác phẩm điêu khắc |
| Hai dạng chính | Tượng tròn (đứng độc lập) và phù điêu (nổi trên một mặt nền) |
Điêu khắc là nghệ thuật của khối
Bức tranh chỉ có mặt trước. Pho tượng thì có lưng, có hai bên, có chỗ ánh sáng rơi xuống và chỗ chìm trong bóng. Đó là chỗ điêu khắc khác hẳn hội họa: nó không vẽ ra ảo giác về chiều sâu mà làm ra chiều sâu thật. Người xem đổi chỗ đứng là thấy một hình khác.
Từ điển tiếng Việt xếp điêu khắc là danh từ, chỉ loại hình nghệ thuật lấy đất, đá, gỗ hoặc kim loại làm nên hình thù trong không gian. Cách làm thì có hai hướng ngược nhau:
- Bớt đi: có sẵn một khối đá, một súc gỗ, người thợ đục đẽo dần cho tới khi hình hiện ra. Tạc tượng đá, chạm gỗ thuộc lối này.
- Thêm vào: đắp đất sét, sáp, thạch cao từng lớp thành hình; muốn bền thì làm khuôn rồi đúc đồng.
Từ thế kỷ trước, nhà điêu khắc còn hàn, ghép, lắp các vật có sẵn, có khi tạo những khối không mô tả vật gì cụ thể mà chỉ gợi cảm giác. Dù làm bằng cách nào, thứ họ theo đuổi vẫn là hình khối trong không gian.
Ở Việt Nam, điêu khắc gần hơn ta tưởng: những pho tượng gỗ sơn son trong chùa, mảng chạm rồng mây trên vì kèo đình làng, tượng đài giữa quảng trường, cả con nghê đá trước sân đền.
- Lớp mĩ thuật được xem cô giáo nặn một cái đầu tượng bằng đất sét, thế là cả lớp mê điêu khắc.
- Bảo tàng mở phòng trưng bày điêu khắc gỗ dân gian với hơn trăm hiện vật.
Chạm khắc, tạc tượng, phù điêu: đâu là điêu khắc?
Cả ba đều nằm trong điêu khắc, chỉ khác phạm vi. Bảng dưới đặt điêu khắc cạnh mấy từ hay đi cùng:
| Từ | Nghĩa | Quan hệ với điêu khắc |
|---|---|---|
| Tạc | Đẽo đá, gỗ thành hình | Một thao tác của điêu khắc (tạc tượng) |
| Chạm khắc | Chạm, khắc hình trên bề mặt gỗ, đá, kim loại | Thường để trang trí; là một nhánh của điêu khắc |
| Phù điêu | Hình đắp hoặc chạm nổi trên nền phẳng | Một dạng tác phẩm điêu khắc, gắn với tường, bia, cột |
| Tượng tròn | Tượng đứng riêng, xem được từ mọi phía | Dạng tác phẩm điêu khắc tiêu biểu nhất |
| Hội họa | Nghệ thuật vẽ trên mặt phẳng | Cùng là mĩ thuật nhưng hai chiều; hay đặt cạnh điêu khắc để so |
Điêu khắc thường được kể trong nhóm bảy loại hình quen thuộc, cùng kiến trúc, hội họa, âm nhạc, văn chương, sân khấu, điện ảnh; muốn xem các loại hình ấy khác nhau ra sao có bài giải nghĩa nghệ thuật và cách chia loại hình. Còn người làm nghề thì có khi gọi là nhà điêu khắc, có khi là nghệ nhân chạm gỗ, tùy họ sáng tác tác phẩm riêng hay giữ một nghề truyền thống; ranh giới ấy được bàn trong bài phân biệt nghệ sĩ với nghệ nhân.
Chữ 雕 và câu gỗ mục không chạm được
Chữ điêu (雕) xưa vốn là tên một loài chim dữ, con diều hâu; nghĩa thứ hai của nó là chạm khắc ngọc, rồi mở rộng ra mọi lối chạm trổ. Chữ khắc (刻) là khắc, khoét sâu vào vật, như trong khắc ghi, khắc dấu. Hai chữ đi với nhau chỉ đúng cái việc dùng dao, dùng đục làm cho vật liệu mang hình.
Trong Luận ngữ, thiên Công Dã Tràng, Khổng Tử chê người học trò ngủ ngày bằng một câu có chữ điêu: “Hủ mộc bất khả điêu dã” (朽木不可雕也), nghĩa là gỗ mục thì không chạm khắc được. Ý ông: chất liệu đã hỏng thì tay thợ giỏi mấy cũng chịu. Câu nói hơn hai nghìn năm tuổi mà nghe như lời của một người thợ chạm.
Cần tách chữ này khỏi hai chữ “điêu” đồng âm. Điêu tàn dùng chữ 凋, nghĩa là héo rụng. Điêu ngoa, nói điêu lại thuộc một chữ khác nữa, chỉ sự gian dối. Vì thế “nhà điêu khắc” chẳng dính gì tới chuyện nói sai sự thật, dù đọc lên cùng một âm.
Điêu khắc: từ pho tượng đá tới bức phù điêu
Nghệ thuật điêu khắc là gì?
Là cách gọi đầy đủ của điêu khắc, nhấn vào nghĩa một loại hình nghệ thuật: tạo ra tác phẩm có hình khối thật trong không gian, bằng cách đục, chạm, nặn, đắp, đúc hay lắp ghép chất liệu. Tác phẩm có thể là tượng tròn, phù điêu hoặc khối trang trí.
Điêu khắc khác hội họa thế nào?
Hội họa làm việc trên mặt phẳng, chiều sâu chỉ là ảo giác do màu và đường nét tạo ra. Điêu khắc có chiều sâu thật, xem được từ nhiều phía, và chịu tác động của ánh sáng thật chiếu lên khối.
Điêu khắc tiếng Anh là gì?
Nghệ thuật điêu khắc là sculpture, nhà điêu khắc là sculptor; động từ “tạc, nặn tượng” là sculpt. Chạm khắc trang trí trên gỗ, đá hay gọi là carving.