Phân tích bài thơ Phò giá về kinh (Trần Quang Khải) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu

Đời Trần để lại cho văn học dân tộc nhiều bài thơ mang khí thế của những ngày đánh giặc giữ nước. Phò giá về kinh của Trần Quang Khải là một bài như thế: chỉ bốn câu năm chữ mà chứa trọn niềm vui chiến thắng và tầm nhìn về tương lai đất nước.

Bài thơ ra đời năm 1285, khi quân dân nhà Trần vừa đánh tan quân Mông – Nguyên ở Chương Dương, Hàm Tử và giành lại kinh thành Thăng Long. Hai câu đầu ghi lại hai chiến công ấy: “Đoạt sáo Chương Dương độ, / Cầm Hồ Hàm Tử quan”. Tác giả không kể diễn biến trận đánh, không miêu tả cảnh khói lửa, chỉ đặt cạnh nhau hai động từ mạnh và hai địa danh. Thế nhưng chính sự ngắn gọn ấy lại làm toát lên khí thế áp đảo của quân ta. Đọc lên, ta nghe như tiếng reo vang của đoàn quân thắng trận.

Hai câu sau, giọng thơ trầm lại: “Thái bình tu trí lực, / Vạn cổ thử giang san”. Chiến tranh vừa kết thúc, vị thượng tướng đã nghĩ đến nhiệm vụ mới. Muốn hòa bình bền lâu, mọi người phải đem hết sức lực, trí tuệ ra xây dựng đất nước. Chỉ khi ấy non sông mới vững bền muôn đời. Đó chính là lời dặn dò của một người vừa cầm quân vừa lo việc nước, cho thấy tầm nhìn sâu xa của người thời Trần.

Với lời thơ giản dị, cô đúc, Phò giá về kinh vừa là khúc ca khải hoàn vừa là lời dặn dò về trách nhiệm dựng nước. Bài thơ nhắc thế hệ hôm nay biết trân trọng hòa bình và cố gắng góp sức nhỏ bé của mình cho đất nước.

Trong lịch sử dân tộc, thế kỉ XIII là thời kì oanh liệt bậc nhất với ba lần quân dân Đại Việt đánh thắng đế chế Mông – Nguyên. Hào khí của thời đại ấy không chỉ được ghi trong sử sách mà còn vang lên trong thơ văn của chính những người cầm quân. Trần Quang Khải, vị Thượng tướng Thái sư từng làm nên chiến thắng Chương Dương, đã để lại bài Phò giá về kinh – một bài thơ ngắn nhưng chứa đựng cả niềm tự hào của người chiến thắng lẫn khát vọng của người dựng nước.

Bài thơ có nhan đề chữ Hán là Tụng giá hoàn kinh sư, nghĩa là theo hầu xe vua trở về kinh đô. Năm 1285, sau khi kinh thành được giải phóng, Trần Quang Khải được giao đi đón hai vua về Thăng Long. Nhan đề vì vậy đã hé lộ một khoảnh khắc lịch sử đặc biệt: đất nước vừa thoát khỏi họa xâm lăng, nhà vua trở lại kinh đô trong niềm vui của muôn dân.

Mở đầu bài thơ là lời kể về chiến công:

Đoạt sáo Chương Dương độ,
Cầm Hồ Hàm Tử quan.

Trần Trọng Kim dịch thơ thành “Chương Dương cướp giáo giặc, / Hàm Tử bắt quân thù”. Chương Dương và Hàm Tử là hai trận đánh then chốt mở đường cho quân Trần tiến về giải phóng kinh thành. Điều đặc biệt là nhà thơ kể chiến thắng theo lối liệt kê, mỗi câu chỉ có một hành động và một địa danh. Hai động từ “đoạt”, “cầm” đứng ngay đầu câu như hai nhát gươm dứt khoát, diễn tả thế chủ động của quân ta và sự thảm bại của giặc. Cấu trúc hai câu đối nhau, nhịp 2/3 nhanh và chắc, tạo cảm giác những trận thắng nối tiếp nhau không ngừng. Không có một lời khen tặng nào, nhưng niềm tự hào vẫn tràn ra từ từng chữ, bởi chiến công đã tự nói lên tất cả.

Nếu hai câu đầu hướng về những gì vừa diễn ra, thì hai câu sau mở ra tương lai:

Thái bình tu trí lực,
Vạn cổ thử giang san.

Giọng thơ không còn sôi nổi mà trở nên điềm tĩnh, sâu lắng. Thái bình đã về, nhưng tác giả hiểu rằng thái bình chưa phải là điểm kết thúc. Cụm từ “tu trí lực” là một lời kêu gọi: mọi người phải dốc hết sức lực, tài trí để xây dựng, củng cố đất nước. Từ “tu” (nên, cần phải) mang sắc thái của một lời khuyên chân thành nhưng cũng là một yêu cầu nghiêm túc. Câu cuối “Vạn cổ thử giang san” khép lại bài thơ bằng niềm tin mãnh liệt: nếu biết đồng lòng gắng sức, non sông này sẽ còn mãi muôn đời. Ý thơ đi từ chiến công đến trách nhiệm, từ hôm nay đến muôn đời, cho thấy tầm nhìn của một nhà chính trị chứ không chỉ của một vị tướng.

Về nghệ thuật, bài thơ thể hiện rõ vẻ đẹp của thể ngũ ngôn tứ tuyệt: lời ít ý nhiều, cô đọng mà vẫn đầy đủ. Ngôn ngữ giản dị, không dùng điển cố hay hình ảnh trau chuốt; cảm xúc không bộc lộ trực tiếp mà ẩn trong ý tưởng. Chính cách diễn đạt mộc mạc ấy lại hợp với khí phách của người thời Trần – những con người hành động nhiều hơn lời nói.

Phò giá về kinh vì thế vừa là khúc ca khải hoàn, vừa là bản tuyên ngôn về trách nhiệm xây dựng đất nước trong thời bình. Hơn bảy thế kỉ đã trôi qua, lời nhắn “thái bình nên gắng sức” vẫn nguyên giá trị. Thế hệ trẻ hôm nay được sống trong hòa bình càng cần ghi nhớ rằng giữ gìn và làm giàu đẹp đất nước là việc của mỗi người.

Người ta thường nói thơ đời Trần thấm đẫm “hào khí Đông A”. Hào khí ấy không chỉ có trong lời hịch hùng hồn của Trần Quốc Tuấn hay câu thơ tỏ lòng của Phạm Ngũ Lão, mà còn hiện lên rất rõ trong bài Phò giá về kinh của Trần Quang Khải. Điều làm nên sức hấp dẫn của bài thơ là sự hòa quyện giữa hai cảm hứng tưởng như trái chiều: hào khí chiến thắng và khát vọng hòa bình.

Hào khí chiến thắng dồn vào hai câu đầu. Tác giả nhắc tới hai địa danh nổi tiếng trong cuộc kháng chiến năm 1285: bến Chương Dương và cửa Hàm Tử. Ở đó, quân Trần đã giáng những đòn quyết định vào đạo quân xâm lược. Cách nói của nhà thơ rất ngắn: “cướp giáo giặc”, “bắt quân thù”. Không có cảnh xác giặc ngổn ngang hay máu chảy thành sông, chỉ có những hành động dứt khoát của người chiến thắng. Cách nói ấy toát lên một tâm thế ung dung, tự tin: với người thời Trần, đánh thắng kẻ thù dường như là điều tất yếu. Đặt hai trận đánh trong hai câu thơ đối nhau, tác giả còn gợi ra cả một chuỗi chiến công liên tiếp, đưa cuộc kháng chiến đến thắng lợi.

Thế nhưng bài thơ không dừng lại ở niềm vui thắng trận. Chuyển sang hai câu cuối, tác giả hướng về khát vọng hòa bình. Điều đáng quý là khát vọng ấy không mơ hồ mà gắn với hành động cụ thể: “Thái bình nên gắng sức”. Hòa bình không phải món quà để hưởng thụ, mà là điều kiện để mọi người dốc sức xây dựng đất nước. Chỉ khi ấy, “non nước ấy ngàn thu” mới không còn là ước mơ mà trở thành hiện thực. Người chiến sĩ vừa buông gươm đã nghĩ đến việc cày cấy, dựng xây – đó là nét đẹp của một dân tộc yêu chuộng hòa bình.

Hai cảm hứng ấy không tách rời mà bổ sung cho nhau. Chiến thắng là để có hòa bình; hòa bình là để đất nước trường tồn. Nhờ vậy, Phò giá về kinh không phải bài thơ ca ngợi chiến tranh mà là khúc ca của những người buộc phải cầm vũ khí để bảo vệ quyền được sống yên vui. Đọc bài thơ hôm nay, ta càng hiểu vì sao dân tộc Việt Nam luôn tự hào về truyền thống đánh giặc giỏi nhưng cũng luôn khao khát hòa bình.

Sông núi nước Nam và Phò giá về kinh là hai bài thơ thường được học cạnh nhau. Một bài gắn với cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý, một bài gắn với cuộc kháng chiến chống Nguyên thời Trần. Đặt chúng bên nhau, người đọc nhận ra nhiều điểm gặp gỡ, đồng thời thấy rõ nét riêng của từng tác phẩm.

Trước hết, hai bài thơ cùng chung một nguồn cảm hứng lớn là lòng yêu nước và ý thức về độc lập, chủ quyền. Sông núi nước Nam khẳng định nước Nam là của người Nam, điều ấy đã được định sẵn và không kẻ nào được xâm phạm. Phò giá về kinh ghi lại những chiến công bảo vệ non sông và khẳng định đất nước sẽ bền vững muôn đời. Cả hai đều toát lên niềm tin mạnh mẽ vào sức mạnh và sự trường tồn của dân tộc.

Về hình thức, cả hai đều là thơ chữ Hán, viết theo thể tứ tuyệt. Sông núi nước Nam dùng câu bảy chữ, Phò giá về kinh dùng câu năm chữ, nhưng chúng giống nhau ở lối diễn đạt cô đúc, giàu sức khẳng định. Hai bài thơ cùng thiên về biểu ý: ý tưởng được nói thẳng, rõ ràng như một lời tuyên bố; cảm xúc tự hào không được gọi tên mà ẩn sau ý tưởng. Chính lối nói chắc nịch ấy khiến cả hai bài đều mang âm hưởng hùng tráng.

Tuy vậy, mỗi bài có một điểm nhấn riêng. Sông núi nước Nam ra đời khi cuộc chiến còn đang diễn ra, nên giọng thơ đanh thép, mang tính răn đe: kẻ thù nếu xâm phạm sẽ chuốc lấy thất bại. Phò giá về kinh ra đời khi chiến thắng đã đến, nên bên cạnh niềm tự hào còn có cái nhìn hướng về tương lai, nhắc nhở mọi người dồn sức dựng xây đất nước khi chiến tranh đã lùi xa. Có thể nói, bài thứ nhất là lời tuyên ngôn giữ nước, bài thứ hai là lời nhắn nhủ dựng nước.

Hai bài thơ cách nhau hơn hai thế kỉ nhưng nối tiếp nhau trong một mạch nguồn chung: tinh thần độc lập, tự chủ và niềm khao khát hòa bình của người Việt. Học hai tác phẩm này, chúng ta càng thêm tự hào về truyền thống của ông cha và hiểu rõ hơn trách nhiệm của bản thân với Tổ quốc hôm nay.

Chỉ với hai mươi chữ, Phò giá về kinh của Trần Quang Khải đã dựng lại cả một mùa thắng trận của cha ông. Hai câu đầu như bản tin thắng trận, nhắc tới Chương Dương và Hàm Tử – nơi quân Trần “cướp giáo giặc”, “bắt quân thù”. Những động từ mạnh đặt ở đầu câu, nhịp thơ nhanh và chắc làm người đọc thấy rõ khí thế áp đảo của quân ta. Sang hai câu cuối, giọng thơ lắng lại thành lời nhắn nhủ: thái bình rồi thì phải dốc hết sức lực, tài trí để xây dựng đất nước, có như vậy non sông mới vững bền muôn đời. Từ niềm tự hào về chiến công đến ý thức trách nhiệm với tương lai, bài thơ cho thấy tầm nhìn sáng suốt của người thời Trần và vẫn còn nguyên ý nghĩa với mỗi chúng ta hôm nay.

Có những bài thơ dài hàng trăm câu mà người đọc chỉ nhớ được vài ý. Lại có những bài thơ chỉ vài dòng mà đọc một lần là nhớ suốt đời. Phò giá về kinh của Trần Quang Khải thuộc loại thứ hai. Bài thơ ngắn đến mức có thể đọc trong một hơi thở, vậy mà đã đi qua hơn bảy trăm năm, vẫn vang lên như tiếng nói của cả một thời đại anh hùng.

Muốn hiểu bài thơ, trước hết cần đặt nó vào thời khắc lịch sử đã sinh ra nó. Mùa xuân năm 1285, đạo quân Mông – Nguyên do Thoát Hoan chỉ huy tràn vào Đại Việt. Kinh thành Thăng Long thất thủ, vua tôi nhà Trần phải rút lui để bảo toàn lực lượng. Chỉ ít tháng sau, cục diện đảo ngược: quân Trần phản công, thắng lớn ở Hàm Tử, Chương Dương rồi giành lại kinh đô. Người làm thơ không đứng ngoài lịch sử mà chính là vị tướng đã chỉ huy trận Chương Dương. Khi được giao đón hai vua trở về Thăng Long, ông viết bài thơ này. Như vậy, đây là tiếng nói của người trong cuộc, mang hơi nóng của chiến trường vừa tắt khói.

Hai câu đầu mang dáng dấp của một bản tổng kết chiến dịch. Mỗi câu gồm một hành động và một địa danh: “đoạt sáo” ở Chương Dương, “cầm Hồ” ở Hàm Tử. Lời thơ ngắn gọn đến mức gần như không còn chỗ cho cảm xúc, nhưng thực ra cảm xúc nằm ngay trong sự ngắn gọn ấy. Người chiến thắng thật sự không cần khoa trương; họ chỉ cần gọi tên chiến công, và chiến công tự khắc vang dội. Hai động từ “đoạt” và “cầm” đứng đầu câu tạo thế chủ động tuyệt đối: ta là người cướp, người bắt; giặc là kẻ bị tước vũ khí, bị bắt sống. Hình ảnh ngọn giáo dài bị đoạt khỏi tay giặc còn gợi một ý nghĩa sâu xa: sức mạnh của kẻ xâm lược đã bị bẻ gãy, quyền chủ động đã về tay người giữ nước.

Nếu dừng ở đây, bài thơ chỉ là một khúc khải hoàn. Nhưng Trần Quang Khải đã đi xa hơn. Hai câu cuối chuyển hẳn sang một giọng khác, điềm tĩnh và sâu lắng. “Thái bình tu trí lực” – thái bình rồi thì phải dồn hết sức. Người đọc có thể ngạc nhiên: vì sao giữa niềm vui chiến thắng, nhà thơ lại nhắc tới nhiệm vụ nặng nề? Có lẽ bởi ông hiểu hơn ai hết cái giá của độc lập. Cuộc chiến vừa qua đã tàn phá ruộng đồng, làng mạc; kẻ thù chưa hẳn đã từ bỏ dã tâm. Hòa bình vì thế mong manh, phải được vun đắp bằng sức lực và trí tuệ của cả dân tộc. Lời nhắn nhủ không chỉ dành cho binh lính hay quan lại, mà cho tất cả mọi người.

Câu kết “Vạn cổ thử giang san” như một lời thề và cũng là một niềm tin. Hai chữ “vạn cổ” mở rộng thời gian thơ đến vô tận; ba chữ “thử giang san” – non sông này – kéo không gian về một điểm cụ thể, thân thuộc. Nhà thơ không mơ một thứ thiên đường xa xôi nào; ông chỉ mong mảnh đất ông cha để lại được vững bền mãi mãi. Khát vọng ấy giản dị mà lớn lao, gắn liền với ý thức trách nhiệm ở câu thơ trước: muốn có “vạn cổ” thì hôm nay phải “trí lực”.

Đọc kĩ, ta thấy bài thơ được tổ chức rất chặt. Bốn câu chia làm hai cặp: một cặp nói chuyện chiến tranh, một cặp nói chuyện hòa bình; một cặp hướng về quá khứ vừa qua, một cặp hướng về tương lai. Giữa hai cặp không có lời chuyển ý nào, nhưng mạch thơ vẫn liền mạch như lẽ tự nhiên: có chiến thắng mới có thái bình, có gắng sức mới có muôn đời. Thể ngũ ngôn tứ tuyệt với dung lượng nhỏ đã buộc nhà thơ phải chọn chữ thật đắt, và mỗi chữ đều gánh một sức nặng riêng.

Phò giá về kinh là tiếng nói của hào khí Đông A trong buổi khải hoàn: tự hào mà không kiêu ngạo, vui mừng mà không quên trách nhiệm. Bài thơ dạy cho thế hệ hôm nay một bài học giản dị mà sâu sắc: hòa bình là thành quả của bao hi sinh, và giữ gìn hòa bình là nhiệm vụ của mỗi người. Với học sinh, “tu trí lực” có thể bắt đầu từ việc học tập chăm chỉ, rèn luyện bản thân để mai sau góp sức làm cho “non nước ấy ngàn thu” thêm giàu đẹp.

Kết luận

Dù viết bài ngắn hay bài dài, khi phân tích Phò giá về kinh cần làm rõ hai ý lớn: hào khí chiến thắng ở hai câu đầu và khát vọng thái bình, trách nhiệm dựng nước ở hai câu cuối, kèm theo nhận xét về lời thơ giản dị, cô đúc của thể ngũ ngôn tứ tuyệt. Các em nên dùng mẫu như gợi ý cách triển khai và viết lại bằng giọng văn của mình.

Xem thêm:

• Phân tích Nam quốc sơn hà
• Mở bài Sông núi nước Nam (Nam quốc sơn hà) hay nhất
• Phân tích bài thơ Tỏ lòng của Phạm Ngũ Lão
• Soạn bài Phò giá về kinh (Trần Quang Khải) – Ngữ văn 9 Cánh diều & Ngữ văn 7 cũ
• Phò giá về kinh (Trần Quang Khải) – Ngữ văn 9: Tác giả, tác phẩm, bố cục, nội dung