Từ đồng nghĩa với phân tích là phân tách, mổ xẻ, bóc tách: cùng là chia một đối tượng ra từng phần để xem xét. Trái nghĩa với phân tích là tổng hợp, cặp đối được từ điển ghi rõ và cũng là hai thao tác tư duy đi liền nhau.
| Đồng nghĩa | phân tách, mổ xẻ, bóc tách |
| Trái nghĩa | tổng hợp |
| Nghĩa | chia đối tượng ra thành các yếu tố để hiểu; xem chữ 分析 và thao tác lập luận phân tích |
Phân tách, mổ xẻ, bóc tách: chia nhỏ theo ba giọng
| Từ | Sắc thái | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| phân tách | gần như trùng nghĩa, thiên về tách thành phần | phân tách mẫu đất, phân tách số liệu |
| mổ xẻ | khẩu ngữ, phân tích tỉ mỉ, cặn kẽ đến tận cùng | đưa vụ việc ra mổ xẻ giữa buổi họp |
| bóc tách | tách từng lớp một, hay dùng trong báo chí, kĩ thuật | bóc tách chi phí, bóc tách bản vẽ |
Trong bài văn, giữ chữ phân tích: “mổ xẻ bài thơ” nghe như đang chê ai đó soi quá kĩ. Phân tích cũng không đồng nghĩa với đánh giá hay phản biện; đánh giá là đưa ra kết luận về giá trị, còn phản biện là chất vấn lại lập luận của người khác.
Tổng hợp: thao tác ngược chiều với phân tích
Tổng hợp là gom các yếu tố riêng lẻ thành một chỉnh thể. Phân tích đi từ toàn thể xuống bộ phận; tổng hợp đi từ bộ phận lên toàn thể. Hai từ trái nghĩa nhưng hay đi thành đôi, vì một đoạn văn nghị luận tốt thường phân tích vài chi tiết rồi tổng hợp lại thành nhận xét chung.
Khái quát chỉ đối lập theo ngữ cảnh, khi đặt cạnh “phân tích chi tiết”. Cách nhận diện một cặp trái nghĩa thật xem ở bài về từ trái nghĩa.
Câu mẫu có phân tích, bóc tách, tổng hợp
- Cô yêu cầu phân tích hình ảnh bếp lửa trong khổ thơ đầu.
- Phòng thí nghiệm đang phân tách mẫu nước giếng để tìm chất lạ.
- Kế toán bóc tách từng khoản chi của chuyến đi dã ngoại.
- Cuối buổi, nhóm trưởng tổng hợp ý kiến của cả tổ.
- Vụ thua trận được cả đội mổ xẻ suốt buổi chiều.
Câu hỏi thường gặp về phân tích
Đồng nghĩa với phân tích là từ nào?
Phân tách, mổ xẻ, bóc tách.
Trái nghĩa với phân tích là gì?
Tổng hợp.
Phân tích và cảm nhận có thay cho nhau được không?
Không. Cảm nhận nêu ấn tượng riêng của người đọc; phân tích phải chỉ ra từng yếu tố và lí do.