Chập chờn là từ láy chỉ trạng thái lúc có lúc không, khi tỏ khi mờ, như ngọn đèn sắp tắt hay đốm sáng ẩn hiện ngoài xa. Từ này còn tả giấc ngủ nửa thức nửa mê, không sâu, cứ chợp mắt được một lúc lại tỉnh. Cụm ngủ chập chờn dùng chính nét nghĩa thứ hai ấy; còn “mạng chập chờn” là cách nói mới mượn nét nghĩa đầu.
| Nghĩa ngắn | Khi ẩn khi hiện, khi tỏ khi mờ; nửa ngủ nửa thức |
| Loại từ | Tính từ, từ láy âm đầu “ch” |
| Gần nghĩa | Chợp chờn, chấp chới, lập lòe |
| Hay đi với | Giấc ngủ, ánh đèn, ngọn lửa, hình bóng, sóng điện thoại |
Chập chờn: cái gì cũng không trọn?
Đọc to hai tiếng “chập” rồi “chờn”, người nghe dễ hình dung một thứ vừa lóe lên đã vụt tắt. Tiếng đầu ngắn và tắc, tiếng sau kéo dài rồi buông, nhịp ấy hợp với điều từ này muốn tả: một sự có mặt không liền mạch. Từ điển của Viện Ngôn ngữ học chia nghĩa của nó thành hai nhánh, và cả hai đều xoay quanh chữ “không trọn”.
- Về hình ảnh, ánh sáng: khi ẩn khi hiện, khi rõ khi không. Ví dụ: Đom đóm bay chập chờn trên bờ ruộng sau cơn mưa. Nghĩa này mở rộng sang ký ức: gương mặt mẹ cứ chập chờn trong trí nhớ đứa con đi xa.
- Về trạng thái của người: nửa ngủ nửa thức, nửa tỉnh nửa mê. Ví dụ: Đêm trước kỳ thi, nó nằm chập chờn đến gần sáng.
Lời ăn tiếng nói thời điện thoại thêm một chỗ dùng nữa. “Sóng chập chờn“, “wifi chập chờn“, “điện chập chờn cả tối” đều là chuyện tín hiệu lúc có lúc mất. Đây vẫn là nét nghĩa đầu, chỉ thay ánh đuốc bằng cột sóng.
Một câu Kiều và một bếp lửa
Từ này có mặt trong văn chương từ rất sớm. Truyện Kiều của Nguyễn Du có câu:
Chập chờn cơn tỉnh cơn mê
Chỉ một dòng lục mà đủ cả nghĩa thứ hai: tỉnh không hẳn, mê không hẳn, người trong cảnh ấy cứ trôi giữa hai bờ. Các từ điển tiếng Việt lấy chính câu này làm ví dụ cho nét nghĩa nửa tỉnh nửa mê.
Học sinh lớp 9 lại gặp một người anh em gần của nó là chờn vờn, ngay câu mở đầu bài thơ Bếp lửa của Bằng Việt. Chờn vờn là lượn quanh quẩn, lúc gần lúc xa, khi ẩn khi hiện; ngọn lửa chờn vờn trong sương vì thế vừa là lửa thật vừa là hình ảnh ký ức về bà. Cách hai từ láy cùng vần “ơn” gợi sự lay động được bàn kỹ trong bài phân tích Bếp lửa của Bằng Việt.
Chập chờn, chập choạng hay chập chững?
Ba từ cùng mở bằng “chập” nên rất dễ lẫn khi viết vội. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau, kèm vài từ gần nghĩa và trái nghĩa.
| Từ | Nghĩa chính | Ví dụ tự đặt |
|---|---|---|
| Chập chờn | Khi ẩn khi hiện; ngủ không sâu | Ánh đèn pin chập chờn trong hang |
| Chập choạng | Lúc trời nhá nhem tối; bước đi không vững | Trời chập choạng tối mới về tới bến |
| Chập chững | Bước đi chưa vững của em bé mới tập đi; người mới vào nghề | Mấy tháng đầu chập chững làm kế toán |
| Chợp chờn, chấp chới | Gần nghĩa với chập chờn; chấp chới thiên về cử động lên xuống không đều | Cánh bướm chấp chới trước hiên |
| Rõ ràng, ổn định, say giấc | Trái nghĩa tùy ngữ cảnh | Đêm nay ngủ một mạch, say giấc tới sáng |
Mẹo nhỏ: thấy chuyện ánh sáng, giấc ngủ, tín hiệu thì dùng chập chờn; nói giờ khắc chiều tối thì là chập choạng; nói bước chân đầu đời thì là chập chững. Muốn hiểu vì sao tiếng Việt có cả một họ từ cùng âm đầu như vậy, có thể đọc thêm phần giải nghĩa từ láy cho học sinh. Còn khi thứ chập chờn là ý nghĩ chứ không phải ánh đèn, người ta hay chuyển sang một chữ khác, đã có bài riêng: nghĩa của chữ mông lung.
Một lỗi hay gặp là viết “chập chờn” cho bước đi: “đứa bé chập chờn mấy bước” nghe lạ tai, vì bước chân không ẩn không hiện. Ở đó cần “chập chững”.
Giấc ngủ, sóng điện thoại và ánh lửa xa
Ngủ chập chờn là gì?
Là ngủ không sâu, chợp mắt được một lúc lại thức, có khi vừa ngủ vừa nghe được tiếng động quanh mình. Một vài đêm như vậy trước kỳ thi hay sau chuyến đi xa là chuyện thường. Nếu tình trạng kéo dài nhiều tuần và làm mệt mỏi ban ngày, nên đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân.
Mạng chập chờn nghĩa là gì?
Là tín hiệu internet lúc vào được lúc mất, tải trang chậm, cuộc gọi video bị đứng hình. Cách nói này dùng nét nghĩa “lúc có lúc không” của từ, áp vào chuyện kỹ thuật.
Chập chờn là từ láy hay từ ghép?
Là từ láy: hai tiếng lặp lại phụ âm đầu “ch”, nghĩa nằm ở cả khối âm thanh chứ không ở từng tiếng. Nó thuộc cùng kiểu với chập choạng, chập chững, chấp chới.
Chập chờn tiếng Anh là gì?
Nói về ánh sáng, tiếng Anh hay dùng flicker; nói về hình ảnh ẩn hiện có thể dùng waver. Giấc ngủ chập chờn thường dịch là fitful sleep hoặc nói drift in and out of sleep.
Ánh lửa chập chờn hay bị đổi lẫn với ánh lửa lung linh; chỗ hai từ gặp nhau và chỗ tách ra được so ở từ cùng nghĩa với lung linh.