Nói quá là gì? Tác dụng, cách nhận biết và ví dụ trong ca dao

Nói quá là biện pháp tu từ phóng đại mức độ, quy mô hay tính chất của sự vật, hiện tượng lên nhiều lần so với thực tế, nhằm nhấn mạnh, gây ấn tượng hoặc gây cười. Biện pháp nói quá còn được gọi là phóng đại, cường điệu, khoa trương, ngoa dụ. Người nghe biết rõ điều được nói không đúng từng li, và chính vì thế nó không phải là nói dối.

Nghĩa	Phép tu từ cố ý phóng to sự việc để nhấn mạnh, tăng sức biểu cảm
Thuộc	Nhóm biện pháp tu từ từ vựng, cùng nhóm với so sánh, ẩn dụ, nói giảm nói tránh
Dấu hiệu nhận biết	Có chi tiết vượt xa sự thật mà người nghe vẫn hiểu là để nhấn mạnh
Học ở	Ngữ văn 7 Kết nối tri thức tập hai (bài tục ngữ); Ngữ văn 8 chương trình cũ có bài riêng

Sách giáo khoa giảng nói quá như thế nào?

Sách Ngữ văn 8 chương trình cũ dành hẳn một bài cho phép tu từ này, coi nói quá là cách phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của đối tượng được miêu tả để nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm. Sách Ngữ văn 7 bộ Kết nối tri thức (tập hai) đưa nói quá vào phần thực hành tiếng Việt ngay sau các câu tục ngữ, với cách hiểu gần như thế và thêm một mục đích nữa: gây cười.

Điểm cốt lõi nằm ở chữ cố ý. Người nói biết mình đang phóng đại, người nghe cũng biết. Hai bên ngầm đồng ý với nhau rằng con số, hình ảnh kia không cần đo đếm; điều cần giữ lại là cảm xúc và ý nhấn mạnh phía sau. Một câu như “chờ cậu mỏi cả mắt” chẳng ai đi kiểm tra mắt có mỏi thật không.

Nói quá là một trong những phép tu từ học sinh gặp sớm, đứng cạnh so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ. Muốn ôn cả nhóm một lượt, xem bảng các phép tu từ tiếng Việt kèm tác dụng.

Ba câu hỏi để nhận ra một câu nói quá

1. Chi tiết ấy có vượt xa sự thật không? Mồ hôi không thể “thánh thót như mưa”, người không thể “cười vỡ bụng”. Khi một chi tiết rõ ràng không thể xảy ra theo nghĩa đen, đó là dấu hiệu đầu tiên.
2. Người nghe có bị lừa không? Nếu ai nghe cũng hiểu đó là cách nói cho mạnh, ta có nói quá. Nếu người nói muốn người nghe tin thật, đó là nói khoác.
3. Phóng đại để làm gì? Câu nói quá luôn có một điều được đẩy lên: nỗi vất vả, vẻ đẹp, sức mạnh, nỗi nhớ. Tìm ra điều đó cũng là tìm ra tác dụng.

Nói quá hay đi kèm hai dạng quen thuộc. Một là đi với so sánh: khỏe như voi, nhanh như cắt. Hai là những cụm cố định đã thành nếp: nghìn cân treo sợi tóc, ruột để ngoài da, đen như cột nhà cháy, lo sốt vó. Nhiều thành ngữ thực chất là một phép nói quá đã đông cứng lại theo thời gian.

Đọc nói quá trong tục ngữ, ca dao và Truyện Kiều

Kho tục ngữ là nơi nói quá xuất hiện dày nhất, vì người xưa cần những câu ngắn mà nhớ lâu. Câu tục ngữ về ngày đêm theo mùa là ví dụ quen thuộc:

Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng,
Ngày tháng mười chưa cười đã tối.

Chưa kịp nằm trời đã sáng, chưa kịp cười trời đã tối: chẳng ai tin thời gian ngắn đến mức ấy. Nhưng nhờ thế mà sự chênh lệch giữa đêm tháng năm và ngày tháng mười (âm lịch) in vào trí nhớ người làm ruộng, nhắc họ lo công việc cho kịp thời vụ. Phần soạn văn bản có ở trang soạn các câu tục ngữ Ngữ văn 7 Kết nối.

Ca dao dùng nói quá để nói về nỗi nhọc của nhà nông:

Cày đồng đang buổi ban trưa,
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.

Mồ hôi không thể nhiều như mưa. Hình ảnh phóng đại này kết hợp với phép so sánh để ta thấy cả cái nắng gắt lẫn công sức đổ xuống từng hạt gạo, từ đó hiểu lời nhắc quý trọng bát cơm ở hai câu cuối bài.

Nguyễn Du dùng nói quá khi tả sắc đẹp Thúy Kiều:

Làn thu thủy nét xuân sơn,
Hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh.

Hoa phải ghen, liễu phải hờn vì thua kém một người con gái: thiên nhiên chịu lép, nghĩa là vẻ đẹp kia đã vượt khỏi mức bình thường. Trong cùng đoạn, câu “nghiêng nước nghiêng thành” cũng là nói quá. Cái đẹp lớn đến độ khiến thiên nhiên đố kị báo trước một số phận không yên ổn, và nói quá ở đây mang cả ý nghĩa dự báo.

Nói quá khác nói khoác và nói giảm nói tránh ở đâu?

Tiêu chí	Nói quá	Nói khoác	Nói giảm nói tránh
Hướng	Phóng to sự việc	Phóng to sự việc	Làm nhẹ, làm mềm sự việc
Mục đích	Nhấn mạnh, gây ấn tượng, gây cười	Khiến người nghe tin điều không có thật, để khoe khoang	Tránh gây đau buồn, thô tục, mất lịch sự
Người nghe	Biết là phóng đại	Bị đánh lừa (nếu tin)	Hiểu ý nhưng thấy dễ nghe hơn
Ví dụ	Nhớ con đứt ruột	Bài này tớ làm năm phút là xong mười trang	Bác ấy đã đi xa (thay cho “đã chết”)

Nói quá và nói khoác giống nhau về cách làm, khác nhau về ý định. Truyện cười dân gian khai thác đúng chỗ này: nhân vật khoác lác càng nói to, người đọc càng bật cười vì thấy rõ cái không thật. Còn nói giảm nói tránh đi ngược chiều, kéo sự việc nhỏ lại cho nhẹ lời; bài giải nghĩa phép nói giảm, nói tránh có thêm ví dụ.

Bài tập nhận biết biện pháp nói quá

Học trò còn băn khoăn gì về nói quá

Biện pháp nói quá là gì và tác dụng của nói quá ra sao?

Đó là phép tu từ cố ý phóng đại sự vật, hiện tượng. Tác dụng là nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm, và trong truyện cười hay lời nói đùa thì để gây cười.

Nói quá còn gọi là gì?

Một số sách gọi là phóng đại, cường điệu, khoa trương, thậm xưng hoặc ngoa dụ. Tên gọi khác nhau nhưng cùng chỉ một cách diễn đạt.

Nói quá học ở lớp mấy?

Theo chương trình mới, học sinh gặp nói quá ở Ngữ văn 7 (bộ Kết nối tri thức đặt trong bài học về tục ngữ). Học sinh học sách cũ thì gặp ở Ngữ văn 8.

Viết văn có nên dùng nói quá không?

Nên, nếu dùng vừa phải và đúng chỗ, nhất là khi miêu tả hay bày tỏ cảm xúc. Trong văn bản thông tin, báo cáo số liệu thì tránh, vì ở đó người đọc cần con số thật.