Những cánh buồm của Hoàng Trung Thông là bài thơ tự do kể lại cuộc dạo chơi của hai cha con trên bãi biển buổi sớm và ước mơ đi xa của cậu bé. Văn bản được học ở Bài 7 “Gia đình yêu thương” sách Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo, Bài 7 “Thơ” sách Ngữ văn 7 Cánh diều và là văn bản đọc mở rộng ở Bài 2 “Gõ cửa trái tim” sách Ngữ văn 6 Kết nối tri thức. Dưới đây là phần tóm lược văn bản, thông tin tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy của bài thơ.
Nội dung văn bản Những cánh buồm
Hoàng Trung Thông mất năm 1993, thơ ông vẫn còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả. Vì vậy, Văn VN chỉ tóm lược mạch bài thơ và trích một vài câu tiêu biểu; em nên đọc toàn văn trong sách giáo khoa đang học.
Tóm lược bài thơ theo mạch cảm xúc
Mở đầu là khung cảnh bãi biển sau một đêm mưa: nắng sớm rực rỡ, biển xanh trong, cát mịn. Hai cha con dắt tay nhau đi trên cát, bóng hai người in xuống bãi thành hai hình dáng đối lập mà thân thương:
Hai cha con bước đi trên cát
Ánh mặt trời rực rỡ biển xanh
Bóng cha dài lênh khênh
Bóng con tròn chắc nịch.
Đang đi, cậu bé lắc tay cha hỏi vì sao phía xa chỉ thấy nước và trời mà không thấy nhà, cây hay người. Người cha mỉm cười giải thích: cứ theo cánh buồm đi mãi sẽ tới nơi có cây, có nhà, vẫn là đất nước của mình, nhưng đó là nơi cha chưa từng đặt chân tới.
Hai cha con lại tiếp tục đi. Người cha trầm ngâm nhìn về phía chân trời, còn cậu bé chỉ cánh buồm ngoài khơi và xin cha “mượn” cho mình cánh buồm trắng để được đi. Câu nói bỏ lửng của con làm người cha xúc động: ông không phân biệt được đó là lời của con, tiếng sóng hay tiếng lòng mình từ thuở nhỏ. Bài thơ khép lại bằng phát hiện của người cha:
Lần đầu tiên trước biển khơi vô tận
Cha gặp lại mình trong tiếng ước mơ con.
Nếu cần đối chiếu nhanh, em có thể xem bản in trong sách Tiếng Việt tại bài Những cánh buồm (Hoàng Trung Thông); lưu ý bản đó lược bớt vài dòng và có vài chữ khác so với sách Ngữ văn.
Thông tin tác giả Hoàng Trung Thông
Hoàng Trung Thông (1925 – 1993) sinh ngày 5/5/1925 tại xã Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An; ngoài tên thật, ông còn dùng các bút danh Đặc Công, Bút Châm. Thuở nhỏ ông học chữ Hán, sau học trường Quốc học Vinh, sớm tham gia phong trào Việt Minh. Trong kháng chiến chống Pháp, ông hoạt động văn nghệ ở Liên khu IV cùng các nhà thơ Chế Lan Viên, Lưu Trọng Lư.
Từ sau năm 1945, ông vừa làm thơ, viết lí luận phê bình vừa giữ nhiều trọng trách trong ngành văn hóa: Tổng biên tập báo Văn nghệ, Giám đốc Nhà xuất bản Văn học, Vụ trưởng Vụ Văn nghệ (Ban Tuyên huấn Trung ương), Viện trưởng Viện Văn học (1976 – 1985). Dù ở cương vị lớn, ông sống giản dị, thanh bạch. Ông mất ngày 4/1/1993 tại Hà Nội.
Hoàng Trung Thông thuộc thế hệ nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến chống Pháp. Các tập thơ chính: Quê hương chiến đấu (1955), Đường chúng ta đi (1960), Những cánh buồm (1964), Đầu sóng (1968), Trong gió lửa (1971), Tiếng thơ không dứt (1989), Mời trăng (1992); tiểu luận Chặng đường mới của văn học chúng ta (1961), Cuộc sống thơ và thơ cuộc sống (1979). Ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật (2001) và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật (2022), trong đó có tập Những cánh buồm.
Thơ ông giản dị, gần lời nói thường, giàu suy tư và tin yêu con người lao động; nổi tiếng nhất là hai câu trong Bài ca vỡ đất về sức mạnh bàn tay con người. Xem đầy đủ cuộc đời và các bài thơ tiêu biểu ở bài tuyển tập thơ Hoàng Trung Thông.
Thông tin tác phẩm Những cánh buồm
Xuất xứ bài thơ Những cánh buồm
Bài thơ được sáng tác năm 1963, in trong tập thơ cùng tên Những cánh buồm (NXB Văn học, Hà Nội, 1964). Đây cũng là một trong bốn tập thơ giúp Hoàng Trung Thông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2022.
Hoàn cảnh sáng tác Những cánh buồm
Bài thơ ra đời năm 1963, khi miền Bắc đang xây dựng cuộc sống mới còn đất nước vẫn tạm chia cắt. Từ một cảnh đời thường – hai cha con đi dạo bên biển – nhà thơ viết về tình cha con và khát vọng khám phá thế giới. Có ý kiến cho rằng câu thơ về nơi “vẫn là đất nước của ta” mà người cha chưa từng tới còn gợi niềm mong mỏi hướng về miền Nam; đây là cách hiểu mở rộng, còn sách giáo khoa tập trung khai thác tình cảm gia đình và ước mơ tuổi thơ.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: thơ tự do (số chữ mỗi dòng không cố định, khổ thơ dài ngắn khác nhau).
- Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm, kết hợp tự sự (kể cuộc dạo chơi, cuộc trò chuyện) và miêu tả (bãi biển, bóng hai cha con).
- Chủ thể trữ tình: người cha (xưng “cha”); cảm xúc đi từ niềm vui bên con đến nỗi bồi hồi khi nhận ra ước mơ của chính mình trong ước mơ của con.
Bố cục bài thơ Những cánh buồm có mấy phần?
Bài thơ thường được chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “lòng vui phơi phới”): cảnh hai cha con dạo trên bãi biển buổi sớm.
- Phần 2 (tiếp theo đến “Để con đi…”): cuộc trò chuyện của hai cha con về nơi xa và cánh buồm.
- Phần 3 (bốn dòng cuối): suy ngẫm của người cha về ước mơ của con.
Một số tài liệu gộp phần 2 và phần 3, chia bài thơ thành 2 phần (cảnh dạo biển – cuộc trò chuyện). Cả hai cách đều chấp nhận được, miễn em nêu rõ ranh giới và nội dung từng phần.
Giá trị nội dung bài thơ Những cánh buồm
- Ca ngợi tình cha con gắn bó, ấm áp: người cha dắt con, lắng nghe và nâng niu từng câu hỏi ngây thơ của con.
- Trân trọng ước mơ được đi xa, khám phá thế giới của tuổi thơ; ước mơ ấy được tiếp nối từ thế hệ cha sang thế hệ con.
- Gửi gắm niềm tin: những điều cha chưa làm được, con sẽ tiếp tục thực hiện.
Giá trị nghệ thuật bài thơ Những cánh buồm
- Thể thơ tự do, nhịp thơ linh hoạt, lời thơ giản dị như lời kể chuyện.
- Kết hợp kể, tả và biểu cảm; lồng lời đối thoại trực tiếp của hai cha con.
- Hình ảnh đối lập giàu sức gợi (bóng cha “dài lênh khênh” – bóng con “tròn chắc nịch”), điệp ngữ “Cha dắt con đi” – “Cha lại dắt con đi”, câu hỏi tu từ, dấu chấm lửng.
- Hình ảnh cánh buồm mang ý nghĩa biểu tượng cho ước mơ, khát vọng.
Ý nghĩa nhan đề Những cánh buồm
Cánh buồm đưa con thuyền ra khơi nên trở thành biểu tượng của ước mơ đi xa, khám phá những chân trời mới. Từ “những” gợi số nhiều: không chỉ là cánh buồm trắng cậu bé muốn mượn, mà còn là cánh buồm ước mơ người cha từng ấp ủ, là ước mơ nối tiếp của bao thế hệ. Nhan đề vì thế vừa cụ thể, vừa khái quát chủ đề bài thơ.
Sơ đồ tư duy Những cánh buồm
Sơ đồ dưới đây giúp em ôn nhanh 6 ý chính về tác giả và tác phẩm.
Lời kết
Những cánh buồm là bài thơ ngắn, lời lẽ mộc mạc nhưng để lại dư âm lâu: ước mơ của người con được chắp cánh từ tình yêu và sự thấu hiểu của người cha. Khi học, em hãy chú ý các hình ảnh đối lập, lời đối thoại và hình ảnh biểu tượng cánh buồm để làm rõ chủ đề.
Khi chuẩn bị bài kiểm tra cuối kì, em nên đọc hệ thống kiến thức học kì II lớp 7 sách Cánh diều sau khi soạn xong các văn bản.
Ngoài phần kiến thức ở đây, phần hướng dẫn soạn Những cánh buồm Ngữ văn 7 Cánh diều còn gợi ý cách làm các bài tập sau văn bản.
Xem thêm:
- Soạn bài Những cánh buồm – Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo
- Tuyển tập thơ Hoàng Trung Thông
- Soạn bài Mây và sóng
- Soạn bài Mẹ và quả – Ngữ văn 7 Cánh diều