Nhiễu điều phủ lấy giá gương là câu mở đầu bài ca dao “Nhiễu điều phủ lấy giá gương / Người trong một nước phải thương nhau cùng”. Dân gian mượn hình ảnh tấm vải đỏ phủ lên giá gương để giữ gương khỏi bụi bặm, rồi khuyên người cùng một nước phải yêu thương, che chở nhau như thế. Câu này có trong nhiều bài học Tiếng Việt, Ngữ văn và đề văn giải thích.
| Nghĩa ngắn | Người cùng một nước phải thương yêu, đùm bọc nhau |
| Bài đầy đủ | Nhiễu điều phủ lấy giá gương / Người trong một nước phải thương nhau cùng |
| Chữ khó | nhiễu điều: vải tơ màu đỏ; giá gương: khung gỗ để đặt gương |
| Thể loại | Ca dao lục bát, chủ đề đoàn kết, tương thân tương ái |
Nhiễu điều phủ lấy giá gương để làm gì?
Muốn hiểu câu này, phải hình dung được đồ vật trong nhà người xưa. Nhiễu là một loại vải dệt bằng tơ. Điều là màu đỏ, như trong “áo điều”, “khăn điều”. Nhiễu điều là tấm vải tơ màu đỏ, thứ vải đẹp, thường dùng vào việc trang trọng.
Giá gương là cái khung, thường bằng gỗ, để dựng chiếc gương lên. Gương ngày trước là vật quý, dễ mờ, dễ xước, dễ vỡ. Người ta phủ một tấm nhiễu điều lên giá gương để che bụi, giữ cho mặt gương sáng. Tấm vải và tấm gương là hai thứ khác hẳn nhau, vậy mà một bên lại đứng ra che chở cho bên kia.
Đó chính là hạt nhân của câu ca dao: cái này bao bọc cái kia, sự gắn bó ấy tự nhiên như việc trong nhà ai cũng thấy.
Từ tấm vải đỏ đến người trong một nước
Nghĩa đen: tấm vải đỏ phủ lên giá gương để bảo vệ gương.
Nghĩa bóng: câu sau nói thẳng điều muốn khuyên: người trong một nước phải thương nhau cùng. Đã cùng chung một đất nước, cùng tổ tiên, cùng tiếng nói thì phải yêu thương, giúp đỡ nhau, nhất là khi có người gặp hoạn nạn. Cách người Việt gọi nhau là đồng bào, nghĩa là cùng một bọc, đã được giải trong bài đồng bào là gì, và câu ca dao này là một lời nhắc rất gần với cách gọi ấy.
Để ý chữ phải. Ca dao thường mềm, hay dùng lời ru, lời ví. Ở đây, câu sau dùng giọng dặn dò dứt khoát: không phải “nên thương” mà là “phải thương”. Câu đầu kể chuyện đồ vật nhẹ nhàng, câu sau thành một lời răn. Còn chữ cùng ở cuối mang nghĩa “cùng nhau, lẫn nhau”: thương không phải một chiều.
Về nghệ thuật, câu đầu là một phép ẩn dụ (có thể gọi là so sánh ngầm): tấm vải là người che chở, tấm gương là người cần được che chở. Câu ca dao không nói “như”, nhưng người nghe tự nối hai câu lại với nhau.
Câu ca dao trong sách giáo khoa và bài văn
Học sinh gặp câu này nhiều lần. Ở Tiếng Việt 4 Cánh diều, bài tập nối vế yêu cầu ghép “Nhiễu điều phủ lấy giá gương” với vế sau cho đúng, xem lời giải ở bài soạn Người cô của bé Hương. Sách Ngữ văn 7 cũ có đề văn lập luận giải thích yêu cầu nói rõ người xưa muốn nhắn nhủ điều gì qua câu ca dao này.
Một dàn ý giải thích gọn:
- Giải nghĩa hình ảnh nhiễu điều, giá gương.
- Nêu nghĩa bóng: đồng bào phải yêu thương, đùm bọc nhau.
- Vì sao phải thương nhau: cùng nguồn gốc, cùng chung vận mệnh, một người khó thì cả cộng đồng không yên.
- Dẫn chứng: những đợt quyên góp giúp đồng bào vùng lũ, những bếp ăn miễn phí, những chuyến xe chở hàng cứu trợ.
Câu ca dao cũng hợp với những lời kêu gọi thường ngày:
- “Nhiễu điều phủ lấy giá gương, lớp mình mỗi bạn góp một quyển vở gửi các em vùng lũ nhé.”
- “Bà con ở xa nghe tin bão về ai cũng sốt ruột. Người trong một nước phải thương nhau cùng mà.”
Câu cùng ý, câu ngược ý
Câu ca dao này hay đi đôi với “Bầu ơi thương lấy bí cùng / Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn”. Hai bài cùng khuyên thương nhau, nhưng câu bầu bí nhấn vào sự khác biệt (khác giống), còn câu nhiễu điều nhấn vào sự che chở. Những câu khác cùng ý:
- Lá lành đùm lá rách (xem bài lá lành đùm lá rách nghĩa là gì).
- Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ.
- Chị ngã em nâng.
Ở phía ngược lại là lối sống chỉ biết mình: đèn nhà ai nấy rạng, cháy nhà hàng xóm bình chân như vại. Nhiều câu cùng chủ đề được gom trong bài ca dao về đoàn kết. Một lỗi hay gặp khi chép bài: viết “nhiểu điều” dấu hỏi, hoặc nhầm thành “nhiều điều”; chữ đúng là nhiễu dấu ngã, tên một loại vải, chẳng dính gì tới “nhiều”.
Cùng tinh thần ấy còn có câu Một cây làm chẳng nên non, nói sức mạnh chỉ thành khi nhiều người chụm lại.
Vải điều, giá gương và lời dặn đồng bào
Nhiễu điều là gì?
Nhiễu là loại vải dệt bằng tơ, điều là màu đỏ. Nhiễu điều là tấm vải tơ màu đỏ, ngày xưa dùng phủ lên giá gương để giữ gương sạch, không bám bụi.
Giá gương là gì?
Giá gương là cái khung hoặc cái đế, thường làm bằng gỗ, dùng để đặt và giữ chiếc gương đứng thẳng.
Nhiễu điều phủ lấy giá gương là ca dao hay tục ngữ?
Đây là ca dao, gồm một cặp lục bát sáu và tám chữ. Nhiều sách gộp chung vào mục ca dao, tục ngữ về tinh thần đoàn kết.
Câu nhiễu điều phủ lấy giá gương dùng biện pháp tu từ gì?
Câu đầu dùng ẩn dụ: hình ảnh tấm vải che chở chiếc gương gợi tới việc con người che chở cho nhau. Câu sau nói thẳng thành lời khuyên.