Một cây làm chẳng nên non là vế đầu của câu “Một cây làm chẳng nên non / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao”, ý nói một người đơn lẻ khó làm nên việc lớn, nhiều người đồng lòng góp sức thì việc khó mấy cũng thành. Câu này là lời đề cao tinh thần đoàn kết, quen thuộc từ sách Tiếng Việt tiểu học tới đề nghị luận lớp 7.
| Nghĩa ngắn | Một mình thì yếu, hợp sức lại thì mạnh |
| Câu đầy đủ | Một cây làm chẳng nên non / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao |
| Thể | Một cặp lục bát (6 chữ + 8 chữ); có sách xếp vào ca dao, có sách xếp vào tục ngữ |
| Từ khó | non: núi; chụm: dồn sát lại quanh một điểm |
Một cây làm chẳng nên non: non là núi
Người đọc nhỏ tuổi hay vấp ở chữ non. Ở đây non không phải là “non nớt” mà là danh từ chỉ núi, cách nói văn chương như trong non xanh nước biếc, non sông. Từ điển tiếng Việt dẫn chính câu này làm ví dụ cho nghĩa “núi” của chữ non. Chữ chụm là dồn sát vào nhau quanh một điểm, giống khi ta chụm đầu bàn chuyện hay chụm chân nhảy.
Đọc theo nghĩa đen, câu thơ vẽ một cảnh rất dễ hình dung. Một cái cây đứng trơ trọi thì chỉ là một cái cây. Nhiều cây mọc sát, đan tán vào nhau thì thành cả một quả đồi phủ xanh, nhìn từ xa như hòn núi. Chữ “ba” không phải đếm đúng ba: trong lối nói dân gian, ba là “nhiều”, như ba chân bốn cẳng.
Nghĩa bóng đi theo từng hình ảnh:
- Một cây: một cá nhân đứng riêng, sức có hạn.
- Ba cây chụm lại: nhiều người cùng chung lòng, cùng hướng về một việc.
- Hòn núi cao: kết quả lớn mà một người không làm nổi.
Đáng chú ý là vế đầu dùng chữ chẳng, một lời phủ định dứt khoát. Người xưa không nói “khó nên non” mà nói hẳn là không thể. Vế sau dài hơn, nhịp tám chữ dâng lên đúng như hình ảnh ngọn núi được đắp cao dần.
Đặt cạnh những câu cùng bàn về sức tập thể
Kho dân gian Việt Nam có cả một chùm câu nói về chuyện hợp sức, mỗi câu một hình ảnh:
- Nhiễu điều phủ lấy giá gương / Người trong một nước phải thương nhau cùng: thiên về tình thương giữa người cùng nước.
- Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ: thiên về sự đồng cảm, chia sẻ nỗi đau.
- Góp gió thành bão, Kiến tha lâu cũng đầy tổ: nhiều cái nhỏ cộng lại thành cái lớn.
Câu “một cây” khác ở chỗ nó nói thẳng vào sức mạnh làm việc của tập thể. Muốn có cái nhìn rộng hơn về khái niệm này, xem bài giải nghĩa chữ đoàn kết 團結; còn nhiều câu dân gian cùng chủ đề được gom ở trang ca dao về đoàn kết kèm giải nghĩa.
Ngược ý có thói “mạnh ai nấy làm”, “đèn nhà ai nấy rạng”, “cháy nhà hàng xóm bình chân như vại”: mỗi người chỉ lo phần mình, mặc kệ việc chung.
Bó tên, bài học lớp 7 và lời nói hằng ngày
Truyện ngụ ngôn Người cha và bó tên là minh họa hay được dùng nhất cho câu này. Người cha đưa cả bó tên cho các con bẻ, không ai bẻ gãy; tháo bó ra thì từng chiếc gãy dễ dàng. Về sau các con quên lời cha, chia rẽ nhau và phải trả giá. Truyện có ở bài truyện Người cha và bó tên; nhiều nơi kể dị bản với bó đũa, cùng một ý.
Trong chương trình Ngữ văn 7, câu này nằm trong nhóm tục ngữ về con người và xã hội; phần trả lời câu hỏi sách giáo khoa có trong soạn bài Một số câu tục ngữ Việt Nam. Khi viết đoạn văn nghị luận, em có thể đưa dẫn chứng từ chuyện lớp học (cả lớp cùng dọn sân trường, cùng tập văn nghệ), từ thể thao đồng đội, hoặc từ lịch sử chống giặc của dân tộc.
Vài cách dùng trong lời nói:
- “Đội mình có năm người, mỗi người một ý thì thua chắc. Một cây làm chẳng nên non, phải bàn chung một chiến thuật.”
- “Bác trưởng thôn kêu gọi mỗi nhà góp một ngày công làm đường: một cây làm chẳng nên non mà.”
Dùng câu này để nói mát một người hay ôm việc cũng được, nhưng nên nhẹ nhàng: “Cậu cứ làm một mình mãi, một cây làm chẳng nên non đâu, cho tớ phụ với.”
Non, chụm và mấy chỗ dễ viết sai
Một cây làm chẳng nên non ba cây chụm lại nên hòn núi cao nghĩa là gì?
Câu nói rằng một người đơn độc thì khó làm nên việc lớn, nhiều người biết đồng lòng hợp sức thì sẽ tạo ra sức mạnh lớn và thành công. Đây là lời khuyên đoàn kết.
Viết “một cây làm chẳng lên non” có đúng không?
Không đúng. Chữ chuẩn là nên (trở thành), “chẳng nên non” là không thành được núi. Viết “lên non” là nhầm do phát âm l/n ở một số vùng.
Đây là ca dao hay tục ngữ?
Câu có hình thức lục bát nên nhiều từ điển ghi là ca dao. Sách giáo khoa Ngữ văn lại xếp vào nhóm tục ngữ vì nó đúc kết một kinh nghiệm sống. Khi làm bài, em gọi theo cách sách giáo khoa đang học là an toàn nhất.
Câu tục ngữ này dùng trong hoàn cảnh nào?
Dùng khi kêu gọi mọi người cùng làm một việc chung, khi nhắc nhở một tập thể đang chia rẽ, hoặc khi giải thích vì sao một thành công lớn cần nhiều người góp sức.