Bầu ơi thương lấy bí cùng là câu mở đầu bài ca dao “Bầu ơi thương lấy bí cùng / Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn”. Câu ca dao mượn chuyện hai loại cây leo chung một giàn để khuyên những con người khác nhau mà cùng sống trong một tập thể, một đất nước phải thương yêu, đùm bọc nhau. Đây là một trong những câu ca dao về đoàn kết được học sớm nhất ở trường.
| Nghĩa ngắn | Khác nhau nhưng chung một chỗ sống thì phải thương nhau |
| Bài đầy đủ | Bầu ơi thương lấy bí cùng / Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn |
| Hình ảnh | Bầu, bí: hai cây leo; giàn: chỗ cả hai cùng bám |
| Thể loại | Ca dao lục bát, nhân hóa và ẩn dụ |
Bầu ơi thương lấy bí cùng nghĩa là gì?
Nghĩa đen: cây bầu và cây bí là hai loại khác nhau, quả khác hình, hoa khác màu. Thế nhưng nhà nông vẫn cho chúng leo chung một giàn, dây quấn vào nhau, lá che cho nhau. Câu ca dao gọi cây bầu như gọi một con người: “bầu ơi”, rồi nhắn bầu hãy thương lấy bí.
Nghĩa bóng: bầu và bí là những con người khác nhau về hoàn cảnh, tính nết, quê quán, dân tộc. “Khác giống” là sự khác ấy; “chung một giàn” là cùng sống trong một xóm, một tập thể, rộng ra là một đất nước. Đã chung giàn thì không nên vì chỗ khác mà xa lánh, ghét bỏ nhau; trái lại phải thương, phải giúp.
Cái hay nằm ở cách nói. Người xưa không ra lệnh cho con người, mà quay sang trò chuyện với cây bầu. Lời khuyên vì thế nhẹ nhàng, ai nghe cũng thấy tự mình nên hiểu lấy. Về biện pháp tu từ, câu ca dao dùng nhân hóa (gọi bầu như gọi người, bảo bầu “thương”) và ẩn dụ (bầu, bí, giàn đều ngầm chỉ con người và cộng đồng).
Giàn bầu bí ở vườn quê
Ở nông thôn, giàn bầu bí là cảnh quen thuộc: vài cây tre, cây nứa gác ngang, dây bầu dây bí bò lên, quả treo lủng lẳng. Trồng chung một giàn tiết kiệm đất, tiết kiệm công làm giàn, mà cây nào cũng có chỗ leo. Hình ảnh ấy đời thường tới mức ai nghe câu ca dao cũng hình dung được ngay.
Có một chuyện thú vị: theo cách xếp loài của các nhà thực vật học, bầu và bí còn cùng một họ, chính là họ Bầu bí. Bầu thuộc một chi, bí đao và bí ngô thuộc những chi khác. Nói “khác giống” là đúng, nhưng xét gốc gác thì hai cây vẫn là bà con. Câu ca dao vô tình trúng cả chuyện ấy: khác nhau nhưng vẫn chung một gốc, như người trong một nước.
Những câu ca dao cùng giàn
| Cùng khuyên thương nhau | Lối sống ngược lại |
|---|---|
| Nhiễu điều phủ lấy giá gương / Người trong một nước phải thương nhau cùng | Đèn nhà ai nấy rạng |
| Lá lành đùm lá rách | Ai có thân người nấy lo |
| Khôn ngoan đối đáp người ngoài / Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau | Cháy nhà hàng xóm bình chân như vại |
| Một cây làm chẳng nên non / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao | Mạnh ai nấy lo |
Câu gần nhất về ý là “nhiễu điều phủ lấy giá gương“, vì cả hai cùng nói tới “người trong một nước”. Khác ở chỗ câu bầu bí thừa nhận sự khác biệt rồi mới khuyên thương nhau, còn câu nhiễu điều nhấn vào việc che chở. Câu “gà cùng một mẹ” thì khuyên anh em trong nhà đừng tranh giành, phạm vi hẹp hơn. Ý sẻ chia khi hoạn nạn được bàn kĩ hơn ở bài giải thích câu lá lành đùm lá rách.
Còn lời khuyên chung sức thì gói gọn nhất trong câu một cây làm chẳng nên non; nghĩa câu một cây làm chẳng nên non, cùng hình ảnh ba cây chụm lại, được giải thích riêng.
Gặp lại câu ca dao ở lớp 4, lớp 5
Tiếng Việt 4 Chân trời sáng tạo có bài đọc gồm nhiều câu ca dao về tình yêu thương, trong đó có câu bầu bí; lời giải chi tiết ở bài Ca dao về tình yêu thương lớp 4. Lên lớp 5, học sinh lại gặp nó trong bài tập yêu cầu kể những câu dân gian khuyên người Việt gắn bó, giúp nhau, ở bài Sự tích con Rồng cháu Tiên (Tiếng Việt 5).
Ngoài giờ học, câu ca dao hợp với những hoàn cảnh có nhiều người khác nhau phải sống, làm việc chung:
- Lớp có bạn mới chuyển từ miền núi về: “Bầu ơi thương lấy bí cùng, cả lớp giúp bạn làm quen trường mới nhé.”
- Trong khu trọ đông người: “Mỗi phòng một quê, nhưng tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn, có gì thì nhắc nhau.”
- Đội bóng nhiều tính cách: “Đừng cãi nhau vì một quả phạt. Bầu bí chung giàn cả mà.”
Lưu ý khi chép: vế sau là “tuy rằng khác giống“, không phải “khác giọng” hay “khác giông”. Chữ “giống” ở đây là giống loài, nòi giống.
Bầu, bí và những người khác giống
Khác giống nhưng chung một giàn nghĩa là gì?
Khác giống là khác loài, khác nguồn gốc; chung một giàn là cùng sống ở một nơi. Câu này nói những người dù khác hoàn cảnh, xuất thân nhưng cùng một cộng đồng, một đất nước thì phải gắn bó với nhau.
Bầu ơi thương lấy bí cùng dùng biện pháp tu từ gì?
Câu ca dao dùng nhân hóa (gọi “bầu ơi”, khuyên bầu “thương”) và ẩn dụ (bầu, bí chỉ con người, giàn chỉ cộng đồng, đất nước).
Bầu ơi thương lấy bí cùng là ca dao hay tục ngữ?
Đây là ca dao, viết theo thể lục bát và mang giọng tâm tình. Một số trang gọi là tục ngữ, nhưng xét hình thức và giọng điệu thì xếp vào ca dao mới đúng.
Câu ca dao này nói về tình cảm gì?
Câu ca dao nói về tình đoàn kết, yêu thương giữa những người cùng chung sống, rộng nhất là tình đồng bào trong một nước.