Nhật ký là gì? Đặc điểm thể loại, ví dụ SGK và bài tập nhận biết

Nhật ký là những ghi chép hằng ngày của một người, viết theo thứ tự thời gian, kể việc đã xảy ra và cảm nghĩ của chính người viết. Trong môn Ngữ văn, nhật ký (sách giáo khoa viết nhật kí) còn là tên một thể thuộc loại kí, bên cạnh hồi kí, du kí, phóng sự. Nghĩa thứ hai hẹp hơn: cuốn sổ ấy được đọc như một tác phẩm.

Nghĩa	Ghi chép theo từng ngày về việc đã qua và cảm nghĩ của người ghi; cũng là tên một thể văn
Gốc từ	Hán Việt 日記: nhật (ngày) + kí (ghi chép)
Thuộc	Loại kí, nhóm văn bản không hư cấu
Dấu hiệu nhận biết	Có ngày tháng mở đầu mỗi đoạn, ngôi thứ nhất, kể việc có thật, giọng riêng tư

Nhật ký: mỗi trang mở bằng một ngày

Hai chữ Hán làm nên từ này rất dễ hiểu. Nhật (日) là mặt trời, rồi thành ngày. Kí (記) theo Thiều Chửu có nghĩa ghi chép, và cuốn sách nào chép lại sự vật cũng có thể gọi là kí, như du kí là sách chép điều nghe thấy khi đi chơi. Ghép lại: thứ được ghi theo từng ngày.

Từ điển tiếng Việt chia từ này làm hai nét. Nét thứ nhất là nghĩa thường ngày, chỉ chung mọi kiểu ghi chép hằng ngày: nhật ký công tác, nhật ký hành trình của một đoàn thám hiểm, quyển nhật ký để trong ngăn bàn. Nét thứ hai là nghĩa văn học: một thể văn ghi theo trình tự thời gian những sự kiện xảy ra và cảm nghĩ hằng ngày của người ghi. Học sinh làm bài đọc hiểu cần nét thứ hai này.

Điểm làm nhật ký khác các thể kí còn lại nằm ở người đọc. Hồi ký, phóng sự viết ra để người khác đọc. Nhật ký trước hết là lời người viết nói với chính mình, nhiều cuốn chỉ đến tay độc giả khi tác giả đã mất hoặc sau rất nhiều năm.

Những kiểu nhật ký thường gặp

• Nhật ký cá nhân: ghi chuyện riêng, tâm sự, như cuốn sổ có khóa nhiều bạn tuổi học trò từng giữ.
• Nhật ký công việc: nhật ký công tác, nhật ký thi công, nhật ký hành trình tàu biển. Kiểu này chuộng sự chính xác, ít cảm xúc.
• Nhật ký văn học: ghi chép hằng ngày nhưng có giá trị nghệ thuật, được in và đọc như tác phẩm. Nhật ký thời chiến của Việt Nam thuộc nhóm này.
• Nhật ký bằng thơ: mỗi ngày, mỗi chặng đường được ghi bằng một bài thơ thay vì một đoạn văn xuôi.

Trên mạng còn có nhật ký online (blog cá nhân) và nhật ký bằng hình ảnh, nối dài sang kiểu ghi lại đời mình bằng video.

Bốn dấu hiệu giúp nhận ra một văn bản nhật ký

1. Mốc ngày tháng. Mỗi phần thường bắt đầu bằng một ngày cụ thể, có khi kèm giờ hoặc nơi viết. Đây là dấu hiệu dễ thấy nhất khi gặp đoạn trích trong đề thi.
2. Ngôi thứ nhất. Người viết xưng “tôi”, “mình” hoặc tên riêng, kể đúng những gì mình trải qua.
3. Sự thật và cảm xúc tức thời. Việc được ghi ngay trong ngày hay sau đó vài hôm, nên cảm xúc còn nóng, có khi rối, có khi tự mâu thuẫn từ trang này sang trang khác.
4. Giọng riêng tư, câu chữ tự do. Câu ngắn, câu cảm thán, lời tự hỏi, lời gọi người thân xen vào nhau; văn trang trọng đứng cạnh văn thân mật.

Thiếu mốc thời gian nhưng có đủ ba dấu hiệu sau thì văn bản có thể là hồi ký hay tùy bút. Bảng dưới đây giúp tách chúng ra.

Nhật ký, hồi ký và tùy bút đứng ở đâu?

Tiêu chí	Nhật ký	Hồi ký	Tùy bút
Thời điểm viết	Ngay trong ngày hoặc sát sự việc	Nhiều năm sau, nhìn lại	Bất cứ lúc nào cảm hứng đến
Bố cục	Theo từng ngày, rời từng mảnh	Theo dòng hồi tưởng, liền mạch hơn	Theo mạch cảm xúc, suy nghĩ
Người đọc dự kiến	Chính mình	Công chúng	Công chúng
Chất cảm xúc	Tức thời, chưa lắng	Đã được thời gian lọc lại	Bay bổng, nhiều liên tưởng

Cách viết theo dòng ký ức được nói kỹ trong bài đặc điểm của thể hồi ký; còn kiểu văn tự do theo cảm hứng có ở bài tùy bút và những dấu hiệu riêng.

Đọc nhật ký trong sách Ngữ văn và Tiếng Việt

Nhật kí Đặng Thùy Trâm. Sách Ngữ văn 12 Cánh diều đặt văn bản này trong bài học về nhật kí, phóng sự, hồi kí. Bác sĩ Đặng Thùy Trâm viết hai cuốn sổ trong những năm 1968–1970 khi phụ trách một bệnh xá ở Đức Phổ, Quảng Ngãi; đến năm 2005 nhật ký mới được trao về gia đình và in thành sách. Tác dụng của thể loại thấy rõ ở đây: vì viết cho mình, người viết dám ghi cả nỗi nhớ nhà, phút mệt mỏi bên cạnh niềm tin, nên hình ảnh người thầy thuốc hiện lên thật đến từng nhịp thở. Phần câu hỏi đọc hiểu có ở bài soạn văn bản Nhật kí Đặng Thùy Trâm.

Nhật kí trong tù của Hồ Chí Minh. Đây là một tập thơ viết bằng chữ Hán trong những năm 1942–1943, khi tác giả bị giam ở Quảng Tây. Tên gọi cho biết cách đọc: mỗi bài như một trang ghi chép của một ngày, một chặng giải lao, nên tập thơ là ví dụ rõ nhất cho kiểu nhật ký bằng thơ. Hai bài Ngắm trăng và Lai Tân được phân tích ở bài soạn Ngắm trăng, Lai Tân.

Nhật kí tập bơi. Học sinh lớp 3 bộ Kết nối tri thức gặp thể loại này từ rất sớm, qua lời một bạn nhỏ ghi lại từng buổi đi bơi cùng mẹ: hôm đầu bị sặc nước nên hơi buồn, đến buổi thứ ba thì bơi được và thấy mình như chú cá nhỏ. Văn bản ngắn nhưng chia theo từng buổi, kể ở ngôi thứ nhất và ghi cảm xúc ngay sau mỗi lần tập, đúng các dấu hiệu ở trên. Lời giải bài đọc có ở bài Nhật kí tập bơi Tiếng Việt lớp 3.

Luyện nhận diện thể nhật ký

Viết nhật ký, đọc nhật ký và chuyện chữ ký hay kí

Nhật ký hay nhật kí, viết thế nào mới đúng?

Cả hai đều được chấp nhận. Sách giáo khoa hiện hành in nhật kí, hồi kí; báo chí và nhiều nhà xuất bản vẫn quen nhật ký. Trong một bài làm, chỉ cần dùng thống nhất một cách.

Viết nhật ký là gì, có cần viết mỗi ngày không?

Viết nhật ký là ghi lại những gì mình trải qua và nghĩ trong ngày. Không bắt buộc ngày nào cũng viết; nhiều cuốn nhật ký nổi tiếng có những quãng trống dài. Điều cốt lõi là mỗi lần ghi có mốc thời gian và viết thật.

Nhật ký tiếng Anh là gì?

Thường dùng diary. Journal cũng là nhật ký, hay chỉ kiểu ghi chép suy ngẫm hoặc sổ ghi công việc; log là nhật ký kỹ thuật, như nhật ký hệ thống trên máy tính.

Nhật ký văn học khác nhật ký thường ở chỗ nào?

Ở giá trị nghệ thuật và sức sống với người đọc. Cuốn sổ ghi chi tiêu cũng là nhật ký, nhưng chỉ những trang ghi chép có giọng riêng, có số phận con người và thời đại trong đó mới được in ra và học trong nhà trường.