Mở bài gián tiếp là kiểu mở bài không gọi tên đối tượng hay vấn đề ngay câu đầu, mà đi từ một ý có liên quan (một kỉ niệm, câu thơ, câu nói, hình ảnh đời thường) rồi mới dẫn vào điều bài văn sẽ viết. Học sinh gặp kiểu mở bài này từ lớp 4–5 ở văn miêu tả, rồi dùng lại suốt các bài nghị luận ở THCS và THPT.
| Khái niệm | Mở bài dẫn dắt từ một ý gần gũi rồi mới nêu đối tượng, vấn đề chính |
| Nghĩa của “gián tiếp” ở đây | Có một đoạn trung gian đứng giữa câu mở đầu và vấn đề cần viết |
| Thuộc | Kĩ năng làm văn, phần mở bài trong bố cục ba phần |
| Dấu hiệu nhận biết | Câu đầu chưa có tên đối tượng, tác giả, tác phẩm; câu cuối đoạn mới chốt vấn đề |
| Độ dài nên có | Khoảng 3–5 câu với bài tiểu học, 4–7 câu với bài nghị luận |
Mở bài gián tiếp đi đường vòng thế nào?
Sách Tiếng Việt 5 (chương trình cũ), ở bài luyện tập văn tả cảnh trang 83, phân biệt hai lối mở rất gọn: mở bài trực tiếp là vào thẳng cái sẽ được tả, còn mở bài gián tiếp là nói chuyện khác trước để dẫn vào đối tượng ấy. Các sách Ngữ văn sau này không đổi tinh thần đó, chỉ thay chất liệu: thay vì cây phượng hay con đường tới trường, đối tượng có thể là một bài thơ, một nhân vật hoặc một vấn đề xã hội.
Hình dung đoạn mở bài như một cái phễu. Miệng phễu rộng là ý chung, quen với nhiều người. Lòng phễu hẹp dần qua một hai câu chuyển. Cuống phễu là câu nêu vấn đề, nơi tên tác giả, tác phẩm hoặc luận đề xuất hiện. Thiếu phần miệng thì thành mở bài trực tiếp; thiếu phần cuống thì người chấm không biết bài định bàn chuyện gì.
Chữ “gián tiếp” ở đây vẫn giữ nghĩa gốc là có một khâu đứng giữa, giống như trong lời dẫn gián tiếp hay cách nói vòng. Ai muốn xem chữ này ở các bài học khác có thể đọc thêm chữ gián tiếp trong lời dẫn và hành động nói.
Năm chất liệu để dẫn vào đề
Không có công thức bắt buộc. Muốn biết cách viết mở bài gián tiếp cho nhanh, hãy chọn trước điểm xuất phát; phần lớn đoạn mở hay đều đi từ một trong năm điểm sau.
Từ một kỉ niệm hoặc cảm nhận riêng
Hợp với văn miêu tả, văn kể chuyện và bài cảm nghĩ. Người viết nhắc một khoảnh khắc nhỏ (tiếng ve đầu hè, mùi khói bếp chiều đông) rồi nối sang đối tượng sẽ tả.
Từ một câu thơ, câu ca dao, câu nói
Câu trích phải ngắn và đúng chữ. Nếu không nhớ chắc nguyên văn, thà diễn ý bằng lời mình còn hơn chép sai một câu thơ nổi tiếng ngay dòng đầu bài.
Từ đề tài hoặc giai đoạn văn học
Kiểu này hay dùng trong nghị luận văn học: nói về đề tài người nông dân, về thơ mới, về văn học thời chống Mĩ, rồi khoanh lại ở một tác phẩm cụ thể.
Từ tác giả
Nêu một nét nổi bật của phong cách nhà văn, sau đó chỉ ra tác phẩm cần bàn là nơi nét ấy hiện rõ nhất.
Từ một hiện tượng đời sống hoặc phép so sánh
Hợp với nghị luận xã hội: một hình ảnh đối lập (chiếc điện thoại sáng đèn và bữa cơm im lặng) đủ kéo người đọc vào vấn đề.
Đọc câu đầu là nhận ra
- Câu mở đầu chưa có “nhân vật chính” của bài. Đề yêu cầu tả cây bàng mà câu đầu nói về sân trường mùa đông; đề bàn về Lão Hạc mà câu đầu nói về những phận người nghèo. Đó là tín hiệu rõ nhất.
- Có câu chuyển. Thường bắt đầu bằng các cụm như “trong số đó”, “một trong những”, “ấy là”, “và tôi nhớ nhất”. Câu chuyển nối ý chung với vấn đề riêng.
- Câu cuối đoạn mới chốt. Tên tác phẩm, tác giả hoặc luận đề đứng ở câu cuối hoặc gần cuối đoạn mở bài.
Ngược lại, nếu đoạn mở chỉ có một câu kiểu “Lão Hạc là truyện ngắn xuất sắc của Nam Cao viết về số phận người nông dân trước Cách mạng” thì đó là mở bài trực tiếp, dù câu ấy có hay đến đâu.
Ba đoạn mở bài gián tiếp cho ba kiểu đề
Mỗi đoạn dưới đây dùng một chất liệu khác nhau.
Đề tả cây bàng ở sân trường (dẫn từ cảm nhận)
Có những thứ ngày nào cũng thấy nên ta ít khi nhìn kĩ, cho tới một buổi chiều bỗng nhận ra chúng đã đổi màu. Với em, đó là cây bàng góc sân trường, cái cây vừa thay xong bộ lá đỏ cuối đông.
Câu đầu nói chuyện chung về thói quen nhìn mà không thấy. Câu sau mới đưa cây bàng vào, kèm luôn thời điểm sẽ tả.
Đề phân tích nhân vật Lão Hạc (dẫn từ đề tài)
Viết về người nông dân trước Cách mạng, nhiều nhà văn dừng lại ở cái đói và sưu thuế. Nam Cao đi sâu hơn một bước: ông nhìn vào những con người nghèo đến kiệt cùng mà vẫn giữ lòng tự trọng. Lão Hạc trong truyện ngắn cùng tên là một con người như thế.
Đoạn đi từ rộng (đề tài nông dân) đến hẹp (cách nhìn của Nam Cao) rồi tới nhân vật. Muốn so với nhiều cách mở khác cho cùng tác phẩm, xem các đoạn mở bài mẫu cho truyện ngắn của Nam Cao.
Đề nghị luận về lòng biết ơn (dẫn từ ca dao)
Từ thuở nằm nôi, nhiều người Việt đã nghe bà, nghe mẹ ru câu “Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”. Lời ru ấy là bài học đầu tiên về lòng biết ơn, một phẩm chất mà đến hôm nay vẫn cần được nói lại cho đúng.
Câu ca dao quen thuộc làm miệng phễu, câu sau gọi tên vấn đề nghị luận. Kiểu mở này cũng dùng tốt cho bài thơ có hình ảnh quê hương, chẳng hạn khi viết về bài thơ Quê hương của Tế Hanh trong sách Cánh diều.
Đặt cạnh mở bài trực tiếp
| Tiêu chí | Mở bài trực tiếp | Mở bài gián tiếp |
|---|---|---|
| Câu đầu | Nêu ngay đối tượng, tác giả, tác phẩm hoặc vấn đề | Nêu một ý liên quan, chưa gọi tên vấn đề |
| Số câu | Thường 1–3 câu | Thường 3–7 câu |
| Điểm mạnh | Nhanh, chắc, ít rủi ro lạc đề | Tự nhiên, gây chú ý, thể hiện vốn đọc |
| Rủi ro | Khô, giống bài của nhiều bạn khác | Lan man, dẫn quá xa, tốn thời gian |
| Nên dùng khi | Thời gian làm bài gấp, đề dài nhiều ý | Có ý dẫn chắc chắn, còn đủ thời gian cho thân bài |
Một mẹo kiểm tra: che đoạn dẫn đi, chỉ đọc câu cuối của mở bài. Nếu câu đó vẫn đứng được như một mở bài trực tiếp đầy đủ thì phần cuống phễu đã làm đúng việc của nó. Bố cục ba phần của kiểu bài này được nói kĩ hơn ở bài đặc điểm và bố cục của văn nghị luận.
Luyện viết và nhận diện, có đáp án
Câu 1: Đoạn mở bài về cái Tết ở quê dưới đây viết theo kiểu trực tiếp hay gián tiếp?
Mỗi lần mưa phùn bay lất phất, em lại nhớ mùi bánh chưng bà luộc đêm ba mươi. Tết ở quê em bắt đầu từ nồi bánh ấy.
Đáp án: Gián tiếp. Câu đầu đi từ một cảm nhận (mưa phùn, mùi bánh chưng), câu sau mới nêu đối tượng là cái Tết ở quê.
Câu 2: Trong đoạn mở bài về Chiếc lược ngà dưới đây, câu nào là câu chuyển?
Văn học Việt Nam có nhiều trang viết cảm động về tình cha con. Trong số đó, Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng để lại dư vị khó quên nhất.
Đáp án: Câu chuyển là “Trong số đó, Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng để lại dư vị khó quên nhất”, cũng là câu chốt vấn đề. Cụm “trong số đó” làm nhiệm vụ thu hẹp từ đề tài chung sang một tác phẩm.
Câu 3: Đoạn mở bài cho đề nghiện mạng xã hội dưới đây mắc lỗi gì?
Từ xưa đến nay, con người luôn sống trong xã hội. Xã hội có nhiều vấn đề. Có vấn đề tốt và có vấn đề xấu. Một trong những vấn đề đó là nghiện mạng xã hội.
Đáp án: Lỗi dẫn quá chung và rỗng: ba câu đầu đúng với mọi đề, không có thông tin gì gắn với mạng xã hội. Nên thay bằng một hình ảnh cụ thể, ví dụ cảnh cả nhà ngồi cạnh nhau mà mỗi người nhìn một màn hình.
Câu 4: Viết lại câu mở bài trực tiếp “Em sẽ tả cô giáo chủ nhiệm lớp em” thành mở bài gián tiếp.
Đáp án tham khảo: “Trong ngăn bàn của em vẫn còn tấm thiệp ngày 20 tháng 11 năm ngoái, nét chữ nghiêng nghiêng của cô viết ở mặt sau. Người viết dòng chữ ấy là cô Lan, cô giáo chủ nhiệm đã theo lớp em suốt hai năm.” Đoạn đi từ một đồ vật kỉ niệm rồi mới giới thiệu cô.
Câu 5: Với đề “Phân tích bài thơ Bánh trôi nước”, hãy chọn một chất liệu dẫn dắt phù hợp và giải thích.
Đáp án tham khảo: Có thể dẫn từ đề tài thân phận người phụ nữ trong văn học trung đại, vì đó là mạch chung mà bài thơ góp tiếng; hoặc dẫn từ tác giả, nêu nét táo bạo, giàu cá tính của thơ Nôm Hồ Xuân Hương rồi chốt vào bài thơ. Không nên dẫn từ chuyện làm bánh trôi ngày Tết Hàn thực quá dài, vì dễ lạc sang văn thuyết minh.
Độ dài, câu trích và những lỗi bị trừ điểm
Mở bài gián tiếp nên dài mấy câu?
Với văn miêu tả, kể chuyện ở tiểu học, ba đến năm câu là vừa. Bài nghị luận ở THCS, THPT có thể tới sáu, bảy câu, nhưng phần dẫn không nên dài hơn phần nêu vấn đề quá nhiều. Nếu đoạn mở chiếm gần nửa trang giấy thi, cần cắt bớt.
Mở bài gián tiếp lớp 5 khác gì mở bài gián tiếp trong bài nghị luận?
Ở lớp 5, chất liệu dẫn thường là cảm nhận, kỉ niệm, câu hát gần gũi, và câu chốt giới thiệu đối tượng sẽ tả hoặc kể. Ở bài nghị luận, chất liệu thiên về đề tài, tác giả, nhận định, và câu chốt phải nêu đủ vấn đề cần bàn, kể cả phạm vi (đoạn thơ nào, nhân vật nào).
Làm sao để mở bài gián tiếp không bị lan man?
Chọn điểm xuất phát có quan hệ gần với vấn đề, viết tối đa hai câu dẫn rồi chuyển ngay. Đọc lại và tự hỏi: nếu bỏ câu đầu, đoạn có mất gì không? Nếu không mất gì, câu đó thừa.
Lỗi hay gặp nhất không nằm ở câu dẫn mà ở câu chốt: nhiều bạn dẫn rất hay rồi quên ghi tên tác giả hoặc phạm vi đoạn trích, khiến cả đoạn mở bài mất điểm ở đúng chỗ dễ lấy điểm nhất.