Mẫu hậu là tiếng mà nhà vua hoặc các con của vua thời phong kiến dùng khi gọi mẹ, khi người mẹ ấy là hoàng hậu hay hoàng thái hậu, với ý rất mực tôn kính. Đây là từ cũ; mẫu hậu nghĩa là gì thì người đọc truyện lịch sử, xem phim cổ trang đều đoán được: là “mẹ”, nhưng là mẹ ở ngôi cao nhất trong cung.
| Nghĩa ngắn | Mẹ của vua hoặc của con vua, gọi với ý tôn kính |
| Gốc từ | Hán Việt 母后: mẫu (mẹ) + hậu (vợ vua) |
| Loại từ | Danh từ, thường dùng làm từ xưng hô |
| Sắc thái | Trang trọng, cổ; thuộc lớp từ cung đình |
Mẫu hậu ghép từ hai chữ nào?
Chữ mẫu (母) là mẹ. Thiều Chửu còn ghi nghĩa tôn xưng phụ nữ bậc trên, như cô mẫu (bà cô), sư mẫu (vợ thầy). Họ từ của nó quen thuộc: mẫu thân, phụ mẫu, mẫu tử, mẫu giáo.
Chữ hậu ở đây là 后, nghĩa là vợ vua, như trong hoàng hậu, vương hậu; thời rất xưa chữ này còn dùng để chỉ chính nhà vua. Nó khác hẳn chữ hậu 後 nghĩa là “sau” trong hậu phương, hậu quả, hậu duệ. Đọc lên giống nhau nên nhiều người tưởng “mẫu hậu” là “người mẹ phía sau” hay “mẹ đời sau”, thật ra chữ hậu này chỉ ngôi vị.
Ghép lại, mẫu hậu là “người mẹ mang ngôi hậu”. Cái tên vừa nói quan hệ ruột thịt, vừa nhắc địa vị, đúng với lễ nghi cung đình: con dù thân với mẹ đến đâu cũng phải gọi kèm tước vị.
Ai gọi mẫu hậu, gọi vào lúc nào?
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, đây là từ cũ, chỉ cách vua hoặc con vua gọi mẹ là hoàng thái hậu hay hoàng hậu để tỏ lòng tôn kính. Thực tế có hai trường hợp:
- Hoàng tử, công chúa gọi mẹ đang là hoàng hậu. Lúc này vua cha vẫn trị vì, người con gọi cha là phụ hoàng, gọi mẹ là mẫu hậu.
- Vị vua đã lên ngôi gọi mẹ mình. Khi con trai nối ngôi, người mẹ thường được tôn làm hoàng thái hậu; nhà vua vẫn gọi bà là mẫu hậu khi thưa chuyện.
Từ này chủ yếu dùng để gọi trực tiếp, kiểu “Mẫu hậu, con xin cáo lui”. Người ngoài, quan lại hay người kể chuyện thì không gọi bà là mẫu hậu mà dùng tước hiệu: hoàng hậu, thái hậu, hoàng thái hậu. Nếu muốn hiểu cả hệ thống ngôi thứ bao quanh người mẹ ấy, có thể đọc thêm về các bậc phi tần trong hậu cung nhà vua.
Mẫu hậu trong phim cổ trang và lời đùa ở nhà
Người trẻ biết chữ mẫu hậu phần lớn qua phim cổ trang lồng tiếng và truyện lịch sử. Vài câu dùng đúng ngữ cảnh:
- Trong truyện: Thái tử quỳ trước điện, khẽ thưa: “Mẫu hậu giữ gìn sức khỏe, con đi rồi sẽ sớm về.”
- Trong lời kể: Sau ngày vua cha băng hà, vị vua trẻ ngày nào cũng sang cung thăm mẫu hậu.
- Ở nhà, giọng đùa: “Mẫu hậu đại nhân cho con xin thêm nửa tiếng chơi điện thoại ạ.”
Câu thứ ba là kiểu đùa rất hay gặp trên mạng: con gọi mẹ là mẫu hậu, gọi bố là phụ hoàng, tự xưng là “nhi thần”. Nghe vui tai, nhưng chỉ hợp khi cả nhà đều hiểu là đùa. Viết văn, kể chuyện về mẹ mình mà dùng chữ mẫu hậu thì lạc giọng, nhất là trong bài văn biểu cảm cần sự chân thành.
Ở nhà, bà nội hay mẹ quyền uy đôi khi còn được con cháu gọi đùa là lão phật gia của cả nhà, mượn danh xưng của Từ Hi.
Mẫu hậu, thái hậu, mẫu thân khác nhau thế nào?
| Từ | Chỉ ai | Ai dùng |
|---|---|---|
| Mẫu hậu | Mẹ (là hoàng hậu, hoàng thái hậu) | Vua, con vua gọi mẹ |
| Hoàng hậu | Vợ chính của vua | Mọi người, dùng như tước hiệu |
| Thái hậu, hoàng thái hậu | Mẹ của vua đang trị vì | Triều đình, sử sách gọi theo tước |
| Mẫu thân | Mẹ, trong mọi gia đình | Cách gọi trang trọng, văn vẻ |
| Phụ hoàng | Cha là vua | Con vua gọi cha, cặp với mẫu hậu |
Mẫu hậu không có từ trái nghĩa đúng nghĩa; từ đi thành cặp với nó là phụ hoàng. Gần nghĩa nhất là mẫu thân, nhưng mẫu thân thì nhà thường dân cũng dùng được, còn mẫu hậu chỉ dành cho người mẹ ở ngôi hậu. Một ngôi thấp hơn trong hậu cung có tên riêng, chẳng hạn bậc quý phi đứng sau hoàng hậu.
Chỗ hay lẫn nhất là coi mẫu hậu và hoàng hậu là một. Cùng một người phụ nữ, với chồng là vua thì bà là hoàng hậu, với các con thì bà là mẫu hậu; hai từ chỉ cùng người nhưng đứng ở hai phía của quan hệ.
Gọi mẹ theo lối cung đình: mấy điều nên biết
Mẫu hậu nghĩa là gì trong phim cổ trang?
Trong phim, mẫu hậu là tiếng hoàng tử, công chúa hoặc vị vua gọi mẹ mình, người đang giữ ngôi hoàng hậu hay hoàng thái hậu. Khi nghe nhân vật nói “mẫu hậu”, bạn biết ngay đó là con của bà và đang thưa chuyện với bà.
Mẫu hậu và hoàng hậu có phải là một?
Có thể là cùng một người nhưng là hai cách gọi khác nhau. Hoàng hậu là tước vị vợ vua; mẫu hậu là tiếng con gọi người mẹ ấy. Một hoàng hậu chưa có con thì cũng chẳng ai gọi bà là mẫu hậu.
Mẫu hậu tiếng Anh là gì?
Khi con gọi mẹ trong truyện, bản dịch tiếng Anh thường để Mother hoặc Royal Mother. Tước hiệu mẹ vua đang trị vì thì có Queen Mother hay Empress Dowager, tùy hoàng gia châu Âu hay Á Đông.
Gọi mẹ là mẫu hậu ngoài đời có được không?
Được, nếu là đùa trong nhà và mẹ bạn thích kiểu đùa ấy. Còn khi giới thiệu mẹ với người khác hay viết về mẹ trong bài văn, hãy dùng “mẹ”, “má”, “u” hay cách gọi quen của gia đình mình.