Lão phật gia là danh xưng tôn kính trong cung nhà Thanh, nổi tiếng nhất là cách gọi Từ Hi Thái hậu, người nắm quyền cuối triều Thanh. Qua phim cổ trang, người Việt còn dùng “lão phật gia” để gọi đùa một người lớn tuổi nắm quyền quyết định trong nhà hay nơi làm việc, nửa nể nửa trêu.
| Nghĩa ngắn | Tôn xưng thái hậu nhà Thanh (tiêu biểu là Từ Hi); nghĩa đùa: người lớn tuổi nắm quyền |
| Chữ Hán | 老佛爺: lão (già, bậc trên) + phật (Phật) + gia (ông, tiếng gọi tôn) |
| Loại từ | Danh từ, dùng như một danh xưng |
| Sắc thái | Trong sử: tôn kính. Trong lời nói đời thường: đùa, trêu nhẹ |
Lão phật gia từ đâu mà có?
Một cách giải thích phổ biến về gốc danh xưng xoay quanh hai chữ phật gia (佛爺). Người Mãn Châu vốn quen tôn xưng các vị Phật, Bồ Tát như Phật Thích Ca, Bồ Tát Văn Thù, Bồ Tát Quan Âm là “phật gia”. Có thuyết cho rằng giới tăng lữ Phật giáo lại coi hoàng đế nhà Thanh là hóa thân của Bồ Tát Văn Thù, nên cũng tôn xưng nhà vua là “phật gia”.
Thêm chữ lão phía trước, danh xưng dành cho bậc trên nữa trong cung: các bà thái hậu. Có hơn một vị thái hậu nhà Thanh từng được gọi như vậy, nhưng cái tên dính chặt nhất là Từ Hi Thái hậu (1835–1908), còn gọi là Tây Thái hậu. Bà buông rèm nắm quyền suốt nửa sau thế kỷ XIX qua mấy đời vua lên ngôi khi còn nhỏ; muốn hiểu kiểu cầm quyền thay vua ấy, xem thêm bài giải nghĩa chữ nhiếp chính thay vua.
Từng chữ Hán cũng nói lên ý tôn kính. Lão (老) là già, nhưng trong cách xưng hô còn có nghĩa bậc trên, đáng trọng. Gia (爺) vốn là tiếng gọi cha, gọi ông, rồi thành tiếng tôn xưng người có địa vị. Ghép lại, “lão phật gia” đại ý là “đức Phật già bề trên”, một lời tôn rất cao mà người trong cung dùng cho bậc đứng đầu hậu cung.
Từ hậu cung nhà Thanh đến câu nói đùa trong nhà
Ngày nay người Việt biết đến lão phật gia chủ yếu qua phim truyền hình cổ trang Trung Quốc. Cảnh quan lại, thái giám quỳ tâu “lão phật gia” lặp lại nhiều đến mức danh xưng thoát khỏi phim, đi vào lời nói đùa. Từ đó, từ này có hai cách hiểu:
- Nghĩa gốc, trong sử và phim: danh xưng tôn kính dành cho thái hậu nhà Thanh, trước hết là Từ Hi. Ví dụ: Trong phim, cả triều đình phải chờ lão phật gia gật đầu.
- Nghĩa đùa, trong đời thường: chỉ một người, thường là phụ nữ lớn tuổi, có tiếng nói cuối cùng trong nhà hay trong một nhóm. Ví dụ: Chuyện cưới xin phải đợi lão phật gia nhà tôi duyệt đã.
Ở nghĩa thứ hai, cái hay của từ là sự cường điệu: lấy danh xưng của người quyền lực nhất cung cấm để gọi bà nội, mẹ, mẹ chồng hay chị trưởng phòng. Người nói vừa thừa nhận quyền quyết định của người kia, vừa trêu cái uy ấy một chút. Nếu nhà có người nắm hết mọi việc theo kiểu áp đặt, tiếng Việt có từ nghiêm hơn là kiểu người gia trưởng trong nhà.
Đừng lẫn lão phật gia với phật gia, lão gia
Chữ Hán đọc theo âm Hán Việt dễ trùng âm khác nghĩa. Ba cách gọi dưới đây nghe gần nhau mà nghĩa rất xa:
| Cách gọi | Chữ Hán | Nghĩa |
|---|---|---|
| Lão phật gia | 老佛爺 | Tôn xưng thái hậu nhà Thanh; nghĩa đùa là người lớn tuổi nắm quyền |
| Phật gia | 佛家 | Nhà Phật, đạo Phật; chữ gia ở đây là nhà, trường phái |
| Lão gia | 老爺 | Ông lớn, ông chủ; cách gọi quan lại hay chủ nhà giàu trong truyện, phim xưa |
| Thái hậu | 太后 | Tước vị chính thức của mẹ vua; lão phật gia chỉ là cách gọi tôn |
Hàng cuối đáng chú ý: thái hậu là tước hiệu trong lễ chế, còn lão phật gia là lối xưng hô. Ai được tôn làm thái hậu và vì sao, bài tước vị thái hậu trong cung kể rõ hơn. Trong lời nói đùa, từ gần nghĩa với lão phật gia có bà trùm, nóc nhà; còn từ đứng ở phía đối lập là những người “không có quyền quyết” trong nhà, như đứa con út hay chàng rể mới.
Khi viết về nhân vật lịch sử, nhiều sách báo viết hoa thành Lão Phật gia như một tên gọi riêng; còn khi dùng theo nghĩa đùa cho người trong nhà, viết thường hay viết hoa đều được, miễn thống nhất trong cả bài.
Lão phật gia trên phim và ngoài đời
Lão phật gia là ai?
Trong lịch sử, đó là danh xưng tôn kính dành cho thái hậu nhà Thanh, người được nhắc đến nhiều nhất là Từ Hi Thái hậu (1835–1908). Ngoài đời, lão phật gia là cách gọi đùa người lớn tuổi có tiếng nói quyết định.
Vì sao Từ Hi được gọi là lão phật gia?
Vì người Mãn quen tôn xưng Phật, Bồ Tát và cả hoàng đế là “phật gia”; với thái hậu, người ta thêm chữ “lão” để tỏ ý kính trọng bậc trên. Từ Hi nắm quyền lâu và nổi tiếng nhất, nên danh xưng gắn với bà.
Gọi mẹ chồng là lão phật gia có bất lịch sự không?
Tùy chỗ và tùy người. Nói đùa giữa bạn bè, trong nhà vui vẻ thì thường không sao. Gọi thẳng trước mặt, nhất là lúc đang có chuyện không vui, thì dễ bị hiểu là mỉa mai.
Lão phật gia viết chữ Hán thế nào?
Phồn thể viết 老佛爺, giản thể viết 老佛爷, đọc theo tiếng Phổ thông là lǎo fóyé.