Manga là truyện tranh xuất bản ở Nhật Bản, thường in đen trắng và đọc từ phải sang trái, như Doraemon, Conan hay One Piece. Ở Việt Nam, “đọc manga” gần như đồng nghĩa với “đọc truyện tranh Nhật”. Nhiều người tra manga là gì cùng lúc với manhwa là gì, vì hai chữ này cùng một gốc Hán và hay đứng chung kệ sách.
| Nghĩa ngắn | Truyện tranh Nhật Bản (ở Nhật: truyện tranh và tranh biếm họa nói chung) |
| Gốc từ | Tiếng Nhật 漫画, đọc Hán Việt là mạn họa |
| Cách đọc sách | Từ phải sang trái, trên xuống dưới, bìa nằm ở phía mà người Việt quen coi là bìa sau |
| Họ hàng | Manhwa (Hàn Quốc), manhua (Trung Quốc) |
Manga 漫画: những bức vẽ tùy hứng
Chữ 漫 có nét nghĩa tùy ý, ngẫu hứng, không gò bó; chữ 画 là tranh vẽ. Ghép lại, manga ban đầu chỉ những bức vẽ phóng tay, vẽ cho vui, chưa hẳn là truyện. Cuối thế kỷ 18 chữ này đã có mặt trên một số sách tranh ở Nhật, và nổi tiếng hơn cả là bộ Hokusai Manga in từ năm 1814: hàng nghìn bản phác họa người, thú vật, cảnh sinh hoạt của danh họa Hokusai. Không có cốt truyện nào trong đó cả.
Phải sang thế kỷ 20, manga mới mang nghĩa truyện tranh như bây giờ. Người Nhật dùng chữ này cho mọi loại truyện tranh, kể cả truyện siêu anh hùng của Mỹ. Ra khỏi nước Nhật thì nghĩa hẹp lại: tiếng Anh, tiếng Việt chỉ gọi manga khi đó là truyện tranh Nhật, hoặc truyện vẽ theo lối Nhật với mắt to, đường nét gọn và khung tranh dày đặc biểu cảm.
Từ tạp chí tuần đến kệ sách thiếu nhi Việt Nam
Một bộ manga thường ra đời theo hai bước. Mỗi chương được đăng trên tạp chí tuần hoặc tháng, vài chục trang một kỳ; bộ nào được bạn đọc ủng hộ thì gom lại thành từng tập sách nhỏ, gọi là tankōbon. Cách làm này giải thích vì sao manga hay in đen trắng: in màu tốn thời gian và chi phí, trong khi tác giả phải nộp bản thảo đều đặn từng tuần.
Chiều đọc từ phải sang trái cũng có lý do. Tiếng Nhật truyền thống viết theo cột dọc, cột đầu tiên nằm bên phải, nên sách mở từ phía phải và các khung tranh đi theo thứ tự đó. Bản dịch ở nhiều nước từng lật ngược tranh cho hợp thói quen đọc, nhưng nay phần lớn giữ nguyên chiều gốc.
Ở Việt Nam, mốc dễ nhớ là năm 1992, khi Nhà xuất bản Kim Đồng cho ra những tập Đôrêmon đầu tiên. Cả một thế hệ học trò biết đến manga qua chú mèo máy ấy, trước khi Conan, Bảy viên ngọc rồng và Thủy thủ Mặt Trăng nối nhau ra sạp.
Người Nhật chia manga theo người đọc chứ không theo đề tài: shōnen cho nam thiếu niên, shōjo cho nữ thiếu niên, seinen cho nam giới trưởng thành, josei cho nữ giới trưởng thành, kodomo cho trẻ nhỏ. Nhóm đông bạn đọc Việt nhất có lẽ là dòng truyện shounen cho thiếu niên, nơi các nhân vật chính lớn lên qua từng trận đấu.
Manga, manhwa, manhua và webtoon đặt cạnh nhau
Ba chữ manga, manhwa, manhua thật ra là cùng một từ 漫画 (漫畫) đọc theo tiếng Nhật, tiếng Hàn và tiếng Trung. Khác nhau là nơi sản xuất và cách trình bày.
| Manga | Manhwa | Manhua | |
|---|---|---|---|
| Xuất xứ | Nhật Bản | Hàn Quốc | Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan |
| Chiều đọc | Phải sang trái | Trái sang phải; bản webtoon cuộn dọc | Phần nhiều trái sang phải |
| Màu | Chủ yếu đen trắng | Bản số thường in màu | Hay in màu |
| Chỗ đọc quen thuộc | Tạp chí, sách tập | Ứng dụng điện thoại | Sách, trang truyện mạng |
Webtoon là dạng truyện tranh số khởi đầu ở Hàn Quốc, thiết kế để vuốt dọc trên màn hình điện thoại, nên rất nhiều manhwa hiện nay đồng thời là webtoon. Còn manga và anime thì là hai thứ khác hẳn: một bên là truyện in, một bên là phim hoạt hình, dù rất nhiều anime chuyển thể từ manga. Phần so sánh kỹ hai chữ ấy có trong bài giải nghĩa chữ anime của Nhật.
Chữ manga trong câu chuyện của dân mê truyện
Chữ này dùng tự nhiên trong lời nói hằng ngày, có khi đi với “đọc”, có khi đứng một mình như tên một thể loại:
- Hỏi đường ở hội sách: “Khu manga ở tầng mấy vậy chị?”
- Bình luận dưới bài đăng phim: “Bản anime cắt mất mấy chương, đọc manga mới thấy hết cái hay.”
- Tin nhắn với bạn cùng lớp: “Tập mới ra rồi, mai mang manga đến trường cho mượn nhé.”
- Caption khoe góc học tập: “Một kệ sách giáo khoa, ba kệ manga.”
- Lời nhận xét tranh vẽ: “Bức này vẽ đúng chất manga, mắt to, tóc nhọn.”
Viết bài văn hay bài thuyết trình thì nên dùng “truyện tranh Nhật Bản” ở lần nhắc đầu tiên, sau đó mới dùng chữ manga để người đọc lớn tuổi không bị lạ.
Fan truyện trinh thám còn chế ảnh cậu bé đeo kính đủ kiểu, và Conan meme kính lóe sáng cho thấy Conan được dân mạng “tái sinh” ra sao.
Mấy chữ thường đi kèm khi bàn về manga
Người vẽ manga gọi là mangaka. Một chương truyện được dân đọc mạng gọi tắt là “chap”; truyện chỉ một chương, đọc xong là hết, gọi là oneshot. Fan tự vẽ tiếp, tự in truyện về nhân vật mình thích thì có tên riêng là doujinshi, ấn phẩm tự xuất bản của fan. Nhiều bộ ăn khách mấy năm gần đây lại thuộc dòng truyện chuyển sinh sang thế giới khác.
Một chi tiết nhỏ hay làm người mới lúng túng: cầm cuốn manga lần đầu, nhiều người lật trang cuối tưởng là trang một và gặp ngay dòng chữ nhắc “Bạn đang đọc ngược chiều”. Đó không phải lỗi in, mà là cách nhà xuất bản giữ nguyên bố cục của tác giả.
Truyện chỉ có một chương, kể trọn trong một lần đăng, được fan gọi là truyện one shot.
Manga cho người mới cầm cuốn đầu tiên
Manhwa là gì, khác manga ra sao?
Manhwa là truyện tranh Hàn Quốc. Cùng gốc chữ 漫画 với manga, nhưng manhwa thường đọc từ trái sang phải, nhiều bộ in màu và phát hành trên ứng dụng dưới dạng webtoon cuộn dọc, còn manga chủ yếu là sách đen trắng đọc từ phải sang trái.
Manga nghĩa là gì trong tiếng Việt?
Dịch sát là “truyện tranh”, gốc Hán Việt là mạn họa, tức tranh vẽ tùy hứng. Trong tiếng Việt, chữ này dùng riêng cho truyện tranh Nhật hoặc truyện vẽ theo phong cách Nhật.
Vì sao manga đọc từ phải sang trái?
Vì chữ Nhật truyền thống viết theo cột dọc, bắt đầu từ bên phải trang giấy. Khung tranh đi theo đúng thứ tự ấy, nên bản dịch giữ chiều gốc thì người đọc cũng phải lật từ phải sang trái.
Manga và anime, cái nào có trước?
Phần nhiều là manga có trước, khi truyện đủ nổi tiếng mới được làm thành anime. Cũng có chiều ngược lại: anime làm trước rồi mới ra truyện tranh, nhưng ít hơn.
Mangaka là ai?
Mangaka là người sáng tác manga, thường vừa viết cốt truyện vừa vẽ. Với các bộ đăng hằng tuần, họ làm việc cùng vài trợ lý để kịp hạn nộp bản thảo.