Doujinshi là từ tiếng Nhật (同人誌, đọc dōjinshi) chỉ những ấn phẩm in do người sáng tác tự xuất bản: truyện tranh, tiểu thuyết, tập tranh minh họa, tạp chí nhỏ. Fan anime, manga ở Việt Nam hay gọi tắt là “doujin”; phần lớn những cuốn họ nhắc tới là truyện do fan tự vẽ dựa trên nhân vật của một bộ manga nổi tiếng.
| Nghĩa ngắn | Sách, truyện tự xuất bản của cá nhân hoặc nhóm cùng sở thích, không qua nhà xuất bản lớn |
| Gốc từ | Tiếng Nhật: dōjin (同人, những người cùng chí hướng) + shi (誌, ấn phẩm, tạp chí) |
| Loại từ | Danh từ; dạng rút gọn hay gặp là “doujin” |
| Sắc thái | Từ của cộng đồng fan anime, manga; trung tính |
Đồng nhân chí: ba chữ Hán phía sau doujinshi
Nếu đọc theo âm Hán Việt, 同人誌 là đồng nhân chí. Chữ đồng là cùng, nhân là người, chí ở đây là chữ 誌 trong tạp chí, tức một ấn phẩm ghi chép. Gộp lại: tạp chí của những người cùng chung một mối quan tâm.
Ở Nhật, dōjin vốn chỉ một nhóm bạn bè hay hội nhóm chung sở thích. Dần dần, chữ này được dùng cho cả những sản phẩm mà các nhóm như thế tự làm ra: truyện, tiểu thuyết, nhạc, game, phim hoạt hình. Doujinshi là phần dành cho đồ in. Nhóm sáng tác thì tự gọi mình là circle (サークル, đọc “sākuru”); có circle chỉ gồm một người.
Về Việt Nam, từ này đi qua các diễn đàn và fanpage truyện tranh, không được dịch mà giữ nguyên. Người ta viết doujinshi, doujin, đôi khi dōjinshi có dấu gạch ngang trên chữ o, cả ba đều chỉ cùng một thứ.
Từ tạp chí văn chương thời Minh Trị đến hội chợ Comiket
Ít ai nghĩ doujinshi khởi đầu từ văn chương chứ không phải truyện tranh. Từ thời Minh Trị (cuối thế kỷ XIX), giới viết văn trẻ ở Nhật đã in những tạp chí nhỏ để đăng tác phẩm của nhóm mình, chuyền tay nhau đọc. Kiểu ấn phẩm này nở rộ trước chiến tranh, là chỗ thử bút của nhiều cây viết trẻ.
Năm 1975, hội chợ Comiket (viết tắt của Comic Market) ra đời ở Tokyo, chuyên dành cho việc trao đổi doujinshi. Khoảng thập niên 1980, nội dung chuyển hẳn sang truyện tranh, và phần lớn là truyện “ăn theo”: fan lấy nhân vật của anime, manga đang hot rồi vẽ tiếp, vẽ lại, đổi kết, ghép cặp theo ý mình. Người Nhật gọi dòng này là aniparo (anime parody). Comiket bây giờ là hội chợ truyện tranh lớn nhất thế giới, mỗi năm họp hai đợt (một đợt giữa hè, một đợt cuối năm) ở trung tâm hội nghị Tokyo Big Sight.
Doujinshi cũng là lò luyện nghề. Không ít họa sĩ manga chuyên nghiệp bắt đầu bằng việc bày bán vài chục cuốn tự in ở một gian hàng nhỏ, và có người đã nổi tiếng rồi vẫn quay lại làm doujinshi để vẽ những gì mình thích mà không phải nghe biên tập viên.
Doujinshi, doujin, manga và fanfic khác nhau thế nào?
| Từ | Là gì | Ai làm, phát hành ra sao |
|---|---|---|
| Doujinshi | Ấn phẩm in tự xuất bản (truyện tranh, tiểu thuyết, artbook) | Cá nhân hoặc circle; bán ở hội chợ, cửa hàng chuyên, trang bán online |
| Doujin | Cách gọi rộng cho mọi sản phẩm tự làm: sách, nhạc, game, hoạt hình | Như trên; doujinshi là một nhánh của doujin |
| Manga chính thống | Truyện tranh in qua tạp chí, nhà xuất bản | Họa sĩ có hợp đồng, có biên tập, phát hành rộng |
| Fanfic | Truyện chữ do fan viết dựa trên tác phẩm có sẵn | Thường đăng miễn phí trên web; doujinshi dạng tiểu thuyết có thể là fanfic in thành sách |
Cần nhớ: doujinshi không đồng nghĩa với “truyện ăn theo”. Có rất nhiều cuốn là sáng tác gốc, nhân vật và cốt truyện hoàn toàn mới, chỉ là tác giả chọn tự in thay vì gửi cho nhà xuất bản. Ngược lại, với những cuốn vẽ lại nhân vật có sẵn, chuyện bản quyền vẫn là vùng xám: tác giả gốc và nhà xuất bản phần lớn làm ngơ, nhưng không có nghĩa là luôn được phép.
Fan Việt nói chuyện doujinshi ra sao?
Trong nhóm chat, bình luận hay bài đăng, từ này thường xuất hiện theo mấy kiểu dưới đây.
- Khoe đồ: “Đợt này đi hội chợ truyện tranh gom được ba cuốn doujinshi, nét vẽ đẹp hơn cả bản gốc.”
- Hỏi nguồn: “Ai biết cuốn doujin vẽ hai nhân vật này hồi cấp ba không, cho mình xin tên circle với.”
- Giới thiệu bản thân: “Mình đang làm một doujinshi truyện gốc 40 trang, dự định in 100 cuốn bán ở festival cuối năm.”
- Phân biệt cho người mới: “Đây là doujinshi fan vẽ thôi nha, không phải chap chính thức của tác giả đâu.”
- Bàn chuyện nghề: “Họa sĩ đó nổi lên từ doujinshi rồi mới được nhà xuất bản mời ký hợp đồng.”
Để ý câu thứ tư: đây là lý do người đọc cần biết từ này. Một cái kết khác hẳn bản gốc mà bạn thấy trên mạng rất có thể là doujinshi, chứ không phải tác giả “đổi ý”.
Đọc tiếp về thế giới anime, manga
Doujinshi nằm chung một vùng từ vựng với nhiều chữ khác của fan Nhật. Muốn hiểu khác biệt giữa phim và truyện, đọc bài anime khác manga và hoạt hình chỗ nào. Những người gom doujinshi ở hội chợ thường tự nhận là otaku, chữ này có giải thích riêng ở gốc tiếng Nhật của chữ otaku. Và ngay cạnh gian bán sách tự in thường là khu dành cho những bạn hóa thân thành nhân vật anime.
Thắc mắc quanh chữ doujinshi
Doujin là gì, có giống doujinshi không?
Doujin rộng hơn. Nó chỉ chung mọi sản phẩm tự làm của người cùng sở thích, gồm cả nhạc, game, phim; doujinshi chỉ phần sách in. Trong lời nói hằng ngày, fan Việt hay dùng “doujin” để gọi tắt doujinshi.
Doujinshi đọc là gì cho đúng?
Tiếng Nhật đọc ba âm tiết dō-jin-shi, âm đầu là “ô” kéo dài. Chữ u trong “dou” chỉ là cách ghi âm o dài theo kiểu Latin hóa, nên không đọc thành “đâu”.
Doujinshi tiếng Việt là gì?
Chưa có từ dịch thống nhất. Có thể hiểu là “truyện tự xuất bản” hoặc “ấn phẩm của fan”; âm Hán Việt của 同人誌 là đồng nhân chí, nhưng cách gọi này rất ít người dùng.
Doujinshi có phải truyện chính thức không?
Không. Doujinshi nằm ngoài hệ thống xuất bản chính thống, kể cả khi người vẽ là họa sĩ chuyên nghiệp. Diễn biến trong doujinshi ăn theo không được tính là cốt truyện thật của bộ manga gốc.
Comiket là gì?
Là hội chợ doujinshi lớn nhất Nhật Bản, tên viết tắt của Comic Market, tổ chức từ năm 1975 tại Tokyo, mỗi năm hai đợt. Các circle thuê gian hàng để bày và bán ấn phẩm tự in của mình.