Ma là hồn của người đã chết; theo tín ngưỡng dân gian, hồn ấy có thể hiện hình trước người sống. Ngoài nghĩa đó, ma còn chỉ người chết trong “đám ma”, được dùng trong khẩu ngữ với nghĩa “bất kỳ ai” (chẳng ma nào biết), và làm tính từ chỉ thứ không có thật như “công ty ma”, “con số ma”.
| Nghĩa chính | Hồn người chết hiện về, theo quan niệm dân gian |
| Loại từ | Danh từ; tính từ (khẩu ngữ) |
| Từ ghép quen | hồn ma, con ma, đám ma, ma quỷ, ma da, ma xó, ma trơi |
| Sắc thái | Gợi sợ hãi, huyền bí; nghĩa tính từ mang ý chê, tố cáo sự giả dối |
Bốn nét nghĩa của chữ ma
Từ điển tiếng Việt chia chữ ma thành mấy nét nghĩa khá xa nhau. Đặt cạnh nhau mới thấy một chữ một âm tiết gánh nhiều việc đến thế nào:
- Người đã chết. Nghĩa này chỉ còn trong vài kết hợp: đám ma, đưa ma, thây ma, làm ma (lo tang lễ). Ví dụ: Cả xóm đi đưa ma ông cụ đầu làng.
- Hình bóng người chết hiện ra, theo mê tín. Đây là nghĩa người ta nghĩ đến đầu tiên. Ví dụ: Thằng bé sợ ma, tối không dám ra sân một mình.
- Người bất kỳ (khẩu ngữ, đi với ý phủ định). Ví dụ: Chín giờ tối mà cửa hàng chẳng có ma nào.
- Không có thật, chỉ có trên giấy (tính từ). Ví dụ: công ty ma, dự án ma, tài khoản ma, lớp học ma để rút kinh phí.
Nghĩa thứ tư rất hay gặp trên báo. “Công ty ma” là doanh nghiệp đăng ký cho có, không hoạt động thật, lập ra để làm việc mờ ám. Cái “ma” ở đây mượn ý của nghĩa thứ hai: có tên mà không có hình, như hồn ma.
Ma da, ma xó, ma trơi và những cái tên trong truyện dân gian
Người Việt xưa đặt tên cho ma theo cái chết hoặc nơi chúng được cho là trú ngụ. Ma da là hồn người chết đuối, theo lời kể hay ở chỗ nước sâu. Ma xó được tin là ở góc tối trong nhà; từ này về sau còn dùng để trêu người hay tò mò, như bài giải nghĩa chữ ma xó đã kể. Ma trành là hồn người bị hổ vồ, trong truyện bị bắt dẫn hổ đi hại người khác. Ma đói là những vong hồn không ai thờ cúng.
Ma trơi thì khác: đó là những đốm sáng lập lòe ở bãi tha ma ban đêm, dân gian tưởng là ma nên đặt tên vậy. Nhiều người viết nhầm thành “ma chơi”; xem bài ma trơi hay ma chơi. Bản thân bãi tha ma là bãi đất hoang chôn người đã khuất, mộ nằm rải rác, cỏ mọc um tùm.
Truyện cổ tích cũng có không ít chuyện ma, nhưng ma trong truyện thường để nói chuyện người: lòng chung thủy, cái ơn, cái oán. Một ví dụ là truyện Người cưới ma, nơi chuyện âm dương cách trở được kể lại như một câu chuyện tình.
Ma, quỷ, hồn, vong: gần nhau mà không thay được cho nhau
| Từ | Nghĩa | Sắc thái |
|---|---|---|
| Ma | Hồn người chết hiện về | Sợ hãi; dùng cả trong khẩu ngữ, trêu đùa |
| Quỷ | Loài yêu quái độc ác trong tín ngưỡng | Nặng hơn ma, thiên về cái ác |
| Hồn, linh hồn | Phần tinh thần của con người, theo quan niệm tâm linh | Trung tính, có thể trang nghiêm |
| Vong, vong linh | Hồn người đã khuất | Trang trọng, dùng khi cúng bái, tưởng niệm |
Vì vậy khi viết về người đã mất, người ta nói “cầu cho vong linh được siêu thoát” chứ không ai nói “cầu cho con ma”. Chữ ma đứng gần chuyện kể dọa trẻ con, còn vong, linh hồn đứng gần lễ nghi.
Cũng đừng lẫn với chữ Hán đọc là ma (魔) trong ma vương, ma thuật, ma lực, vốn chỉ thứ yêu quái mê hoặc; hay chữ ma (摩) trong ma sát, chẳng liên quan gì đến hồn người chết.
Chữ ma trong tục ngữ và lời nói thường ngày
Ông bà ta dùng chữ ma rất nhiều, thường để nói chuyện đời chứ không để dọa. Đi đêm lắm có ngày gặp ma nhắc rằng làm việc khuất tất mãi sẽ có ngày bị lộ. Ma cũ bắt nạt ma mới chê thói người đến trước chèn ép người đến sau, ở trường, ở công sở đều có. Còn câu Bói ra ma, quét nhà ra rác thì mỉa mai nghề bói toán: đã đi xem bói kiểu gì cũng nghe ra chuyện ma quỷ.
Nghĩa “bất kỳ ai” thì sống trong lời nói thường ngày, hầu như luôn kèm ý chê hoặc phủ định. Nói thế có ma nó tin nghĩa là chẳng ai tin nổi. Chả ma nào đến là vắng tanh. Lối nói này suồng sã, hợp khi trò chuyện với người thân quen, không nên đưa vào bài văn hay thư từ trang trọng.
Đến Halloween, những hình nộm ma, bộ trang phục ma lại xuất hiện, nhưng đó là một lễ hội vui chơi phương Tây; nguồn gốc của nó có ở bài lễ hóa trang ngày 31 tháng 10.
Đêm Halloween, trẻ em phương Tây hóa trang thành ma đi gõ cửa từng nhà, hô câu trick or treat để xin kẹo.
Ma có thật không và những thắc mắc khác
Ma có thật không?
Đến nay chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy ma tồn tại. Nhiều hiện tượng bị gọi là “gặp ma” có thể giải thích bằng ánh sáng, âm thanh, tâm lý sợ hãi hay trí tưởng tượng khi ở nơi tối. Ma vẫn là một phần của tín ngưỡng và văn hóa kể chuyện của nhiều dân tộc.
Con ma là gì?
Là cách gọi dân dã của hồn người chết hiện hình theo trí tưởng tượng dân gian. Trẻ con hay dùng “con ma” khi kể chuyện dọa nhau.
Công ty ma là gì?
Là công ty chỉ tồn tại trên giấy tờ, không có hoạt động kinh doanh thật, thường lập ra để làm việc mờ ám như mua bán hóa đơn. Chữ ma ở đây là tính từ, nghĩa là không có thật.
MA viết hoa là gì?
MA viết hoa là chữ viết tắt, không liên quan đến nghĩa tiếng Việt. Thường gặp nhất là Master of Arts, tấm bằng thạc sĩ các ngành khoa học xã hội, nhân văn ở các nước nói tiếng Anh.