Khai xuân là mở đầu mùa xuân, chỉ chung những việc người Việt làm đầu tiên trong năm mới để cầu một năm suôn sẻ: đi lễ, xuất hành, khai bút, mở hàng, hái lộc. Cụm từ này cũng gọi tên buổi gặp mặt đầu năm ở cơ quan, công ty, tức lễ khai xuân hay tiệc khai xuân. Khai xuân diễn ra trong những ngày đầu tháng Giêng, không cố định vào một ngày.
| Nghĩa | Mở đầu mùa xuân, khởi sự năm mới bằng những việc mang ý tốt lành |
| Gốc | Hán Việt 開春: khai (mở) + xuân (mùa xuân, cũng là năm mới) |
| Thời điểm | Từ sau giao thừa đến khoảng rằm tháng Giêng, nhiều nhất là mùng 1 đến mùng 10 |
| Ở đâu | Trong nhà, ở đình chùa, lễ hội làng, cơ quan và cửa hàng |
Khai xuân: mở cánh cửa mùa xuân
Chữ khai (開) nghĩa là mở. Cả họ từ quen thuộc của ngày Tết đều đi từ chữ này: khai bút là mở nét bút đầu năm, khai trương là mở cửa hàng, khai hội là mở đầu lễ hội, khai hạ là ngày kết thúc Tết. Chữ xuân là mùa xuân; vì Tết âm lịch rơi vào đầu xuân nên với người Việt, xuân cũng là năm mới, như trong “chúc xuân”, “du xuân“.
Ghép lại, khai xuân là mở cánh cửa của năm mới. Từ này dùng được theo hai kiểu. Làm động từ: Sáng mùng một, cả nhà đi chùa khai xuân. Làm danh từ: Công ty tổ chức lễ khai xuân vào ngày đầu đi làm lại. Khác với nhiều nghi lễ có trình tự chặt chẽ, khai xuân không phải một nghi thức duy nhất mà là tên gọi chung cho cả một chùm việc làm đầu năm.
Đầu xuôi thì đuôi lọt
Nếp nghĩ phía sau khai xuân gói trong một câu tục ngữ ai cũng thuộc: đầu xuôi đuôi lọt. Người xưa tin việc gì khởi đầu thuận thì về sau cũng dễ; cái gặp đầu tiên trong năm như báo trước cả năm. Vì vậy ngày mùng một người ta giữ lời nói nhẹ nhàng, tránh cãi vã, tránh đổ vỡ, chọn người hợp tuổi đến xông nhà sáng mùng một.
Lý do thứ hai nằm ở nhịp nhà nông. Tháng Giêng là lúc ruộng đồng còn nghỉ, mùa vụ chưa bắt đầu, nên cả làng có thời gian đi lễ, mở hội, thăm nhau. Câu ca dao “Tháng Giêng là tháng ăn chơi” (câu sau có nhiều dị bản) nói đúng không khí ấy. Nhưng chơi không có nghĩa là bỏ việc: nhiều nơi có lễ xuống đồng, cày đường cày đầu năm, để vừa vui xuân vừa mở đầu mùa vụ.
Không có tài liệu nào ghi khai xuân bắt đầu từ thời nào. Đây là tên gọi đúc kết từ nhiều phong tục đầu năm đã có từ lâu đời, chứ không gắn với một người khởi xướng hay một mốc lịch sử cụ thể.
Khai xuân ở nhà, ở làng và ở công sở
Trong gia đình
Sau giao thừa, nhiều nhà mở cửa đón năm mới, thắp hương bàn thờ, rồi con cháu chúc Tết ông bà, nhận lì xì. Sáng mùng một là lúc xông đất, xuất hành. Người theo nghề chữ thì viết những chữ đầu tiên của năm; học trò viết vài dòng mong ước vào vở mới.
Ở đình chùa và lễ hội làng
Đi lễ chùa, lễ đình đầu năm, hái một nhành lộc mang về là hình thức khai xuân phổ biến. Nhiều lễ hội lớn cũng khai hội trong tuần đầu tháng Giêng, mở ra mùa lễ hội có nơi kéo dài tới tháng Ba âm lịch. Ở vài vùng, lễ hạ điền hay tịch điền đầu năm được xem như dịp khai xuân của nhà nông.
Ở cơ quan, công ty, cửa hàng
Ngày đầu đi làm lại, nhiều nơi tổ chức buổi gặp mặt ngắn: lãnh đạo chúc Tết, phát lì xì đầu năm, cả tập thể chụp ảnh chung, có khi kèm một bữa tiệc nhẹ. Đó là lễ khai xuân. Cửa hàng thì mở hàng, khai trương lại sau Tết. Việc xem ngày tốt để khai xuân là niềm tin dân gian, mỗi nhà làm một khác, không có quy định nào bắt buộc.
Khai xuân, khai hạ, khai hội, xuất hành đặt cạnh nhau
| Từ | Là gì | Thời điểm |
|---|---|---|
| Khai xuân | Tên gọi chung cho các việc mở đầu năm mới | Những ngày đầu tháng Giêng |
| Xuất hành | Bước ra khỏi nhà lần đầu trong năm, đi theo hướng được cho là tốt | Thường sáng mùng một |
| Khai bút | Viết những chữ đầu tiên của năm | Sau giao thừa hoặc trong mấy ngày Tết |
| Khai hội | Lễ mở đầu một lễ hội cụ thể | Tùy lễ hội, nhiều nơi trong tháng Giêng |
| Khai hạ | Lễ hạ cây nêu, khép lại Tết để trở về việc thường ngày | Mùng 7 tháng Giêng |
Cách nhớ nhanh: khai xuân là cái ô lớn; xuất hành, khai bút, khai hội đều có thể là một việc khai xuân; còn khai hạ đứng ở đầu kia, đánh dấu Tết đã hết. Có người nghe “khai hạ” tưởng là mở đầu mùa hè; thật ra lễ này gắn với ngày hạ cây nêu, khi cái Tết chính thức khép lại.
Lễ khai xuân, tiệc khai xuân và vài cách gọi gần
Lễ khai xuân là gì?
Là buổi lễ hoặc buổi gặp mặt đầu năm của một tập thể như cơ quan, trường học, doanh nghiệp, hội đồng hương. Thường có lời chúc năm mới, tổng kết ngắn kế hoạch năm, lì xì và chụp ảnh chung.
Khai xuân là ngày nào?
Không có một ngày cố định. Trong gia đình, khai xuân bắt đầu ngay sau giao thừa và mùng một; ở cơ quan, công ty, lễ khai xuân thường làm vào ngày đầu tiên đi làm lại sau kỳ nghỉ Tết.
Tiệc khai xuân khác tiệc tất niên ra sao?
Hai bữa tiệc đứng ở hai đầu cái Tết. Bữa tất niên khép lại năm cũ, làm trước Tết; tiệc khai xuân làm sau Tết để mở đầu năm mới, không khí hướng về kế hoạch và lời chúc.
Khai xuân đầu năm nên làm gì?
Tùy nếp nhà: chúc Tết người thân, đi lễ, khai bút, đọc một cuốn sách mới, dọn lại góc học tập. Điều cốt lõi của khai xuân là bắt đầu năm bằng một việc mình thấy tốt, không nằm ở mâm lễ to hay nhỏ.