Xông đất là tục lệ ngày Tết của người Việt: người đầu tiên bước vào nhà sau thời khắc giao thừa, thường là sáng mùng Một, được coi là người “mở hàng” cho cả năm của gia đình ấy. Tục này còn gọi là xông nhà hay đạp đất. Vì tin người đến đầu tiên mang theo vận may, nhiều nhà chọn trước người xông đất hợp tuổi, tính tình vui vẻ.
| Nghĩa | Người khách đầu tiên vào nhà trong năm mới |
| Tên gọi khác | Xông nhà, đạp đất |
| Thời điểm | Ngay sau giao thừa hoặc sáng mùng Một Tết Nguyên đán |
| Vùng miền | Phổ biến cả ba miền; cách chọn người mỗi nhà một kiểu |
Xông đất nghĩa là gì?
Cả hai chữ đều quen thuộc. Xông là tiến vào, xộc vào một nơi nào đó, như trong “xông pha”, “xông vào”. Đất ở đây không phải mảnh đất trồng trọt mà là phạm vi riêng của một gia đình. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ giải thích theo hướng ấy: mỗi nhà có một “địa vực” của mình, người ngoài bước vào địa vực đó đầu năm là xông đất.
Gọi là “xông nhà” thì nghĩa còn rõ hơn, còn “đạp đất” nhấn vào bước chân đầu tiên đặt lên thềm nhà. Ba cách gọi cùng chỉ một việc, khác nhau chủ yếu do thói quen từng vùng.
Niềm tin “đầu xuôi đuôi lọt” đằng sau tục xông đất
Người Việt coi trọng cái khởi đầu. Câu “đầu xuôi đuôi lọt” vẫn được nhắc mỗi dịp năm mới. Năm cũ khép lại lúc giao thừa, năm mới bắt đầu, nên người đầu tiên bước qua cửa được xem như người mang vận khí vào nhà. Năm ấy làm ăn suôn sẻ, cả nhà mạnh khỏe, người ta hay nhắc lại “năm nay được người xông đất tốt vía”.
Ngày nay, nhiều gia đình chủ động “đặt” sẵn người xông đất, và với không ít gia đình trẻ, tục này chủ yếu là một nét vui đầu năm, giúp mọi người bước vào năm mới với tâm thế lạc quan.
Đêm giao thừa vốn đã có nhiều lễ nghi, từ mâm cúng ngoài trời đến truyện cổ tích về lệ cúng gà đêm ba mươi. Xông đất là bước tiếp theo, đánh dấu những vị khách đầu tiên của năm mới.
Đón người xông đất thế nào cho trọn lễ?
Chọn người
Theo quan niệm dân gian, người xông đất nên là người khỏe mạnh, vui tính, gia đình êm ấm, công việc thuận lợi. Nhiều nhà xem thêm tuổi: chọn người hợp tuổi với chủ nhà và với năm mới, tránh tuổi được cho là xung khắc. Nhà buôn bán thường kén người kỹ hơn. Cách xem tuổi khác nhau giữa các sách và thầy xem, nên chỉ là tham khảo theo phong tục.
Lúc bước vào nhà
Người xông đất thường đến ngay sau giao thừa hoặc sáng sớm mùng Một. Khách mang theo món quà nhỏ như hộp mứt, chai rượu, bánh chưng hay cành lộc, kèm bao lì xì đỏ mừng tuổi trẻ con và người già trong nhà. Lời chúc nên hợp hoàn cảnh: nhà có người già chúc sống lâu, nhà buôn bán chúc đắt hàng, nhà có học sinh chúc học hành tấn tới.
Ở lại bao lâu
Theo các bài viết về phong tục, khách xông đất thường chỉ ngồi chừng mười, mười lăm phút, uống chén trà, ăn miếng mứt, nói vài câu chuyện vui rồi xin phép về, để chủ nhà còn đón khách và đi chúc Tết.
Tự xông đất
Nhà không mời được ai thì chủ nhà hoặc một người trong gia đình tự xông đất: ra khỏi nhà trước giao thừa, đến khi sang năm mới thì trở về, mang theo cành lộc. Cách này được nhiều gia đình chọn vì tiện và cũng giữ được ý nghĩa khởi đầu.
Những điều nhiều người còn kiêng
Người kỹ tính thường tránh đến nhà người khác sáng mùng Một nếu bản thân đang có tang, ốm đau hay gặp chuyện buồn trong năm cũ, vì sợ chủ nhà ngại. Lời nói lúc xông đất cũng được giữ cho vui vẻ, tránh than thở hay cãi cọ.
Những kiêng cữ này thuộc tín ngưỡng dân gian, không có căn cứ chứng minh. Hiểu đúng thì xông đất là dịp hàng xóm, họ hàng thăm nhau đầu năm, chúc nhau điều tốt. Có nhà rất coi trọng, có nhà không để ý, cả hai đều là chuyện bình thường. Muốn biết thêm các nếp đón năm mới khác, bạn có thể đọc bài tên gọi và phong tục của Tết cổ truyền hoặc những bài thơ về ngày Tết.
Câu hỏi quanh chuyện ai xông nhà đầu năm
Xông đất là ngày nào?
Xông đất diễn ra ngay sau giao thừa hoặc trong sáng mùng Một Tết Nguyên đán. Người bước vào nhà đầu tiên tính từ lúc sang năm mới được coi là người xông đất.
Xông đất và xông nhà khác nhau không?
Không khác. Xông đất, xông nhà, đạp đất là ba tên gọi của cùng một tục, tùy vùng và thói quen của từng người.
Đi xông đất cần mang gì?
Thường là một món quà Tết nhỏ như mứt, trà, rượu, bánh chưng hay cành lộc, cùng vài bao lì xì cho trẻ nhỏ. Quan trọng hơn quà là lời chúc thật lòng và nét mặt tươi vui.
Không có người xông đất thì sao?
Chủ nhà có thể tự xông đất cho nhà mình. Nhiều gia đình cũng chẳng chọn ai, cứ để khách đến tự nhiên; đó là cách giữ Tết nhẹ nhàng mà vẫn trọn niềm vui.