Khai bút là cầm bút viết hoặc vẽ lần đầu tiên vào dịp đầu năm mới, theo tục xưa của người trọng chữ nghĩa. Khai bút đầu xuân thường làm trong mấy ngày Tết, với vài dòng chữ đẹp, một câu thơ hay một lời tự hứa, để cầu cho cả năm học hành, công việc thuận lợi.
| Nghĩa | Viết, vẽ những nét đầu tiên của năm mới |
| Gốc từ | Hán Việt 開筆: khai (mở) + bút (cây bút) |
| Thời điểm | Từ sau giao thừa đến khoảng mùng 5 Tết âm lịch |
| Ai làm | Xưa là nhà nho, thầy đồ, học trò; nay là bất kỳ ai, nhiều nhất là học sinh |
Khai bút: nén trầm, nghiên mực đầu năm
Thời chữ Hán còn là con đường duy nhất để đi thi, đi làm quan, cây bút là vật quý nhất của người đi học. Các sách khảo về phong tục Việt chép rằng từ ông đồ dạy chữ, người đỗ đạt đến quan lại, ai cũng xem trọng lần cầm bút đầu năm. Họ chọn ngày tốt, kén giờ hoàng đạo, thắp hương trước bàn thờ, mài thỏi mực mới, trải tờ giấy hoa tiên rồi mới đặt bút.
Thứ được viết ra thường là một bài thơ tức cảnh, một đôi câu đối hay vài chữ mang ý lành. Thơ làm xong được cất vào tráp, đợi khi có bạn văn đến chúc Tết thì lấy ra đọc, bình với nhau bên chén trà. Học trò nhỏ cũng khai bút, mong năm ấy học tấn tới, đi thi kỳ nào đỗ kỳ ấy.
Nhìn lại thì tục này là một cách người xưa bày tỏ lòng kính chữ: năm mới mở ra bằng nét bút, chứ không bằng việc gì khác.
開筆: mở cây bút ra cho một năm mới
Chữ khai (開) là mở, như trong khai trương, khai giảng, khai mạc. Chữ bút (筆) là cây bút. Khai bút, theo mặt chữ, là mở bút, dùng bút lần đầu. Mục từ khai bút trong từ điển tiếng Việt gắn nó với đúng một dịp: lần cầm bút viết hay vẽ đầu tiên của năm, theo tục cũ, kèm ví dụ “khai bút đầu xuân”, “câu thơ khai bút”.
Vì đã có sẵn nghĩa đầu năm, nói “khai bút đầu năm” là hơi thừa chữ, nhưng cách nói này quen tai đến mức không ai coi là sai. Cùng khuôn với nó có khai xuân (mở đầu mùa xuân bằng một việc gì đó) và khai ấn (lễ mở ấn đầu năm ở đền chùa).
Học trò khai bút thế nào cho trọn?
Chọn lúc
Theo quan niệm truyền thống, khoảng thích hợp là từ sau giao thừa đến mùng 5 Tết. Nhiều nhà vẫn xem ngày giờ tốt; nhiều nhà khác chọn buổi sáng sớm, trời sáng sủa, cả nhà đang vui là được.
Chuẩn bị
Quần áo gọn gàng, ngồi đúng bàn học hay bàn làm việc của mình. Bút phải tốt, đầy mực, để không phải đổi giữa chừng. Giấy có thể là tờ giấy đỏ, một cuốn sổ mới hay trang đầu vở của học kỳ sau.
Viết gì
Không có mẫu bắt buộc. Học sinh hay viết mục tiêu của năm, một câu thơ mình thích, lời cảm ơn cha mẹ, thầy cô. Người thích thư pháp viết một chữ như Nhẫn, Tâm, Học. Lệ truyền miệng dặn nên nghĩ sẵn ý trước khi ngồi vào bàn, viết một mạch cho trọn, không bỏ dở giữa chừng.
Khai bút, xin chữ, cho chữ: ba việc của mùa Tết chữ nghĩa
| Việc | Ai cầm bút | Mục đích |
|---|---|---|
| Khai bút | Chính mình | Mở đầu năm mới bằng nét chữ của mình, cầu học hành, công việc hanh thông |
| Xin chữ | Ông đồ, người viết thư pháp | Mang chữ đẹp về treo nhà, lấy may đầu năm |
| Cho chữ | Ông đồ viết tặng người xin | Trao chữ, trao lời chúc cho người khác |
Ba việc gần nhau nhưng khác hướng, và người ta hay gộp khai bút và xin chữ làm một. Khai bút là việc tự làm, ở nhà, thường không ai thấy. Xin chữ và cho chữ là chuyện giữa hai người, diễn ra ngoài phố, ở văn miếu, hội chữ.
Ông đồ ngồi đó và nét chữ ngày xuân
Hình ảnh văn học gần nhất với tục này là bài thơ Ông đồ của Vũ Đình Liên, học sinh gặp trong chương trình Ngữ văn. Bài thơ không kể chuyện khai bút, mà kể ông đồ già bày mực tàu giấy đỏ bên phố mỗi độ hoa đào nở, rồi vắng dần người thuê viết. Đọc kĩ thì thấy cùng một tình cảm: người Việt từng đón Tết bằng chữ. Phần đọc hiểu bài thơ có trong bài soạn Ông đồ của sách Cánh diều.
Nếu muốn câu khai bút có vần, có thể lấy cảm hứng từ những bài thơ về Tết Nguyên Đán, rồi tự viết lấy hai câu của mình. Khai bút bằng câu chép lại của người khác vẫn được, nhưng tự viết mới đúng tinh thần của tục này. Và một chi tiết hay bị quên: tục khai bút gắn với lịch Tết cổ truyền theo âm lịch, nên ngày 1 tháng 1 dương lịch thường không được tính.
Ngày giờ và lời viết cho lần khai bút
Khai bút đầu xuân là gì?
Là tên gọi đầy đủ của tục khai bút: viết những nét chữ đầu tiên trong dịp đầu xuân, tức mấy ngày Tết Nguyên đán. Chữ “đầu xuân” chỉ thời điểm, nghĩa vẫn như khai bút.
Khai bút vào ngày nào là đẹp?
Thường là từ sáng mùng 1 đến mùng 5 Tết. Nhiều gia đình xem lịch để chọn giờ tốt; nếu không, chọn lúc yên tĩnh, tâm thế thoải mái là được.
Khai bút đầu năm nên viết gì?
Điều mình thật sự muốn làm được trong năm: một mục tiêu học tập, một thói quen muốn giữ, một lời hứa với gia đình. Viết ngắn, rõ, bằng chữ cẩn thận nhất của mình.
Người không đi học có cần khai bút không?
Không bắt buộc. Đây là phong tục đẹp chứ không phải nghi lễ phải làm. Người đi làm có thể khai bút bằng kế hoạch công việc đầu năm, người lớn tuổi có thể viết vài dòng cho con cháu.