Hội thoại là hoạt động hai hay nhiều người nói chuyện trực tiếp với nhau bằng lời, người này nói thì người kia nghe rồi đáp lại, cứ thế luân phiên. Trong môn Ngữ văn, hội thoại còn là một khái niệm tiếng Việt với các thuật ngữ đi kèm: vai xã hội, lượt lời, phương châm hội thoại. Đây cũng là chữ quen thuộc trong sách học ngoại ngữ, như “hội thoại tiếng Anh”.
| Khái niệm | Giao tiếp bằng lời giữa từ hai người trở lên, có trao và có đáp |
| Nghĩa chữ | Hán Việt 會話: hội (gặp, họp lại) + thoại (lời nói, nói chuyện) |
| Thuộc | Ngữ dụng học, phần sử dụng tiếng Việt trong giao tiếp |
| Dấu hiệu nhận biết | Có ít nhất hai người nói, lời được đổi lượt, có đề tài chung |
| Học ở | Ngữ văn 8 (bài Hội thoại), Ngữ văn 9 (phương châm hội thoại), chương trình 2006 |
Hội thoại là gì trong tiếng Việt?
Từ điển tiếng Việt giảng hội thoại là dùng một ngôn ngữ để nói chuyện với nhau, với ví dụ đọc bài hội thoại tiếng Anh; từ đồng nghĩa gần nhất là đối thoại. Chữ Hán của nó là 會話: hội là gặp nhau, họp lại; thoại là lời nói, câu chuyện, như trong điện thoại, thần thoại, giai thoại. Nghĩa chữ đã đủ hình dung: người ta gặp nhau và trao lời.
Sang môn Ngữ văn, hội thoại được nhìn kỹ hơn như một hoạt động có luật. Sách Ngữ văn 8 tập hai (chương trình 2006) dành hai bài cho nó: bài đầu nói về vai xã hội của người tham gia, bài sau nói về lượt lời. Lên lớp 9, học sinh học tiếp các phương châm hội thoại, tức những điều cần giữ để cuộc nói chuyện trôi chảy và lịch sự.
Hội thoại là một dạng cụ thể của hoạt động giao tiếp nói chung. Giao tiếp có thể qua thư, qua cử chỉ, qua văn bản; hội thoại thì bắt buộc phải có lời qua tiếng lại.
Nhận ra một cuộc hội thoại nhờ ba điều
- Có từ hai người nói trở lên. Một người tự nói một mình, dù thành tiếng, chưa phải hội thoại. Hai người là song thoại, quen gặp nhất; ba người trở lên là đa thoại, như một buổi họp lớp.
- Lời được trao và được đáp. Người nói xong một lượt thì nhường lời; người kia đáp lại, có khi bằng một câu, có khi bằng im lặng có chủ ý. Mỗi lần một người nói gọi là một lượt lời.
- Có chung đề tài và hoàn cảnh. Hai người đứng cạnh nhau, mỗi người gọi điện cho một người khác, không tạo thành một cuộc hội thoại giữa họ. Lời phải hướng vào nhau, trong cùng một ngữ cảnh nói năng.
Trên trang sách, hội thoại thường hiện ra qua lời thoại xuống dòng, có gạch đầu dòng hoặc ngoặc kép, kèm những chữ như hỏi, đáp, bảo, gắt.
Vai xã hội, lượt lời và năm phương châm
Vai xã hội là vị trí của người nói trong quan hệ với người nghe. Sách chia theo hai trục: quan hệ trên – dưới hay ngang hàng (tuổi tác, thứ bậc trong gia đình, chức vụ), và quan hệ thân – sơ. Một người có thể mang nhiều vai: ở nhà là con, ở lớp là lớp trưởng, ngoài sân bóng là đồng đội. Biết mình đang ở vai nào thì mới chọn được lời, chọn được cách xưng hô.
Lượt lời là phần lời của một người tính từ lúc bắt đầu nói đến lúc nhường lời cho người khác. Hội thoại suôn sẻ là khi các lượt được luân phiên, không ai nói tranh, không ai cướp lời. Im lặng khi đến lượt mình cũng là một cách “nói”: có thể là đồng ý, có thể là phản đối, có thể là nén giận.
Phương châm hội thoại trong sách Ngữ văn 9 gồm năm điều:
| Phương châm | Yêu cầu |
|---|---|
| Về lượng | Nói đủ nội dung cần, không thiếu, không thừa |
| Về chất | Không nói điều mình tin là sai hoặc chưa có bằng chứng |
| Quan hệ | Nói đúng đề tài đang bàn, không lạc đề |
| Cách thức | Nói rõ ràng, ngắn gọn, tránh mơ hồ |
| Lịch sự | Tế nhị, khiêm tốn, tôn trọng người nghe |
Hội thoại trong Trong lòng mẹ và Lão Hạc
Bài Hội thoại trong sách cũ mượn ngay đoạn bé Hồng nói chuyện với bà cô trong hồi ký Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng. Bà cô ở vai trên, Hồng ở vai dưới. Bà cô hỏi những câu có vẻ quan tâm nhưng thật ra cố gieo vào đầu đứa cháu mồ côi cha ý nghĩ khinh ghét mẹ. Hồng giận lắm, nhưng vẫn giữ phận cháu: cúi đầu không đáp, có lúc cười dài trong tiếng khóc rồi mới trả lời từ tốn.
Đếm lượt lời ở đây mới thấy cái hay. Bà cô nói nhiều lượt, lượt sau gắt hơn lượt trước. Hồng nói ít, và hai lần lẽ ra đến lượt mình thì em im lặng. Sự im lặng ấy cho người đọc thấy cả một cơn đau đang bị nén lại, còn cách bà cô dồn ép thì cho thấy bà đã xử sự sai với vai người lớn trong họ. Muốn đọc lại đoạn trích và câu hỏi theo sách mới, xem đoạn Trong lòng mẹ trong Ngữ văn 6 Cánh diều.
Ví dụ thứ hai là cuộc trò chuyện của lão Hạc với ông giáo trong truyện của Nam Cao. Vai xã hội của họ đan chéo: lão Hạc nghèo, ít học nhưng hơn tuổi; ông giáo có chữ nghĩa, có địa vị hơn nhưng ít tuổi hơn. Vì thế ông giáo gọi lão là “cụ” để tỏ lòng kính người già, còn lão Hạc gọi “ông giáo” để tỏ ý quý người có học. Cách xưng hô cho thấy hai người đều hiểu vai của nhau. Phần đọc hiểu truyện có ở phần soạn truyện ngắn Lão Hạc lớp 8 sách Cánh diều.
Hội thoại, đối thoại và độc thoại khác nhau ra sao?
| Tiêu chí | Hội thoại | Đối thoại | Độc thoại |
|---|---|---|---|
| Số người nói | Hai người trở lên | Thường là hai người, hai bên | Một người |
| Có đáp lại không | Có, luân phiên lượt lời | Có, hỏi qua đáp lại | Không có người đáp |
| Dùng nhiều ở | Ngữ dụng học, sách ngoại ngữ, đời thường | Phân tích truyện, kịch; ngoại giao (“đối thoại hòa bình”) | Truyện, kịch; độc thoại nội tâm |
Trong nhiều trường hợp, hội thoại và đối thoại dùng thay nhau được. Khi phân tích tác phẩm, sách Ngữ văn hay nói “lời đối thoại của nhân vật” để đặt cạnh “lời độc thoại”. Còn độc thoại là một người nói với chính mình hoặc nói mà không chờ ai đáp; xem thêm ở bài lời nhân vật tự nói với mình.
Luyện tập: bốn câu nhận diện hội thoại
Câu 1: Tình huống nào dưới đây là hội thoại?
a) Một bạn đứng đọc to bài thơ trước lớp. b) Hai bạn bàn nhau nên mua quà gì tặng cô giáo. c) Một người viết nhật ký trước khi ngủ.
Đáp án: b. Chỉ ở tình huống này có hai người nói, lời được trao và đáp quanh một đề tài chung. Đọc thơ và viết nhật ký đều không có người đáp lại.
Câu 2: Xác định vai xã hội trong đoạn sau.
– Cháu chào bác ạ, bác cho cháu hỏi nhà bạn Minh ở ngõ nào?
– À, cháu cứ đi thẳng, đến cây bàng thì rẽ trái nhé.
Đáp án: Quan hệ trên – dưới theo tuổi tác (bác ở vai trên, cháu ở vai dưới) và quan hệ sơ, vì hai người không quen nhau. Người cháu dùng “chào”, “ạ”, “cho cháu hỏi” là hợp vai.
Câu 3: Trong đoạn ở câu 2 có mấy lượt lời?
Đáp án: Hai lượt lời: lượt của cháu (chào và hỏi đường) và lượt của bác (chỉ đường). Một lượt lời có thể gồm nhiều câu, miễn là của cùng một người, nói liền trước khi nhường lời.
Câu 4: Câu trả lời sau vi phạm phương châm hội thoại nào?
– Mấy giờ thì xe buýt số 9 chạy hả em?
– Dạ, xe buýt số 9 màu xanh, đẹp lắm anh ạ.
Đáp án: Vi phạm phương châm quan hệ: người hỏi cần giờ chạy, người đáp lại nói về màu xe, lạc khỏi đề tài. Câu đáp cũng thiếu thông tin cần, nên chạm cả phương châm về lượng.
Hội thoại ở lớp học ngoại ngữ và ở bài văn
Hội thoại nghĩa là gì trong sách tiếng Anh?
Là bài đọc dạng nói chuyện giữa các nhân vật, dùng để luyện nghe và nói, tiếng Anh gọi là conversation hoặc dialogue. “Luyện hội thoại” nghĩa là tập nói qua lại theo những tình huống quen thuộc như chào hỏi, mua bán, hỏi đường.
Lượt lời trong hội thoại là gì?
Là phần lời một người nói trong một lần đến lượt, từ lúc bắt đầu tới lúc nhường lời. Đếm lượt lời giúp thấy ai chủ động, ai lép vế, ai đang im lặng có ý nghĩa.
Vai xã hội trong hội thoại gồm những quan hệ nào?
Gồm quan hệ trên – dưới hoặc ngang hàng, và quan hệ thân – sơ. Hai trục này cho biết nên xưng hô, chọn giọng điệu và mức lễ phép ra sao.
Viết hội thoại trong bài văn kể chuyện cần lưu ý gì?
Mỗi lượt lời xuống dòng và mở bằng gạch đầu dòng, xưng hô đúng vai nhân vật, lời thoại ngắn và giống lời nói thật. Một câu thoại tốt nên cho người đọc biết thêm về tính cách người nói, đừng chỉ để chuyển ý.