Hịch là thể văn nghị luận thời trung đại, do vua chúa, tướng lĩnh hoặc người đứng đầu một phong trào viết ra để cổ động, thuyết phục, kêu gọi mọi người cùng đứng lên chống giặc ngoài, thù trong. Thể hịch nặng về lí lẽ nhưng cũng rất giàu cảm xúc, thường viết bằng lối văn biền ngẫu. Học sinh gặp thể văn này qua Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn trong sách Ngữ văn 8 và 10.
| Nghĩa ngắn | Thể văn nghị luận cổ dùng để kêu gọi, cổ động đấu tranh |
| Chữ Hán | 檄 (hịch), thuộc bộ mộc 木 |
| Thuộc | Văn nghị luận trung đại, cùng nhóm với chiếu, cáo, biểu |
| Dấu hiệu nhận biết | Lời kêu gọi trực tiếp, lí lẽ đi cùng cảm xúc, câu văn biền ngẫu cân đối |
Hịch: từ thẻ gỗ khẩn cấp đến thể văn
Chữ hịch (檄) có bộ mộc, tức cây gỗ, đứng bên trái. Thiều Chửu giải thích đây là loại văn bản quan lại dùng để hiểu dụ hay trách cứ dân chúng, và kể thêm một chi tiết rất sống động: gặp việc gấp, người ta viết lên thẻ gỗ rồi cắm lông chim vào để báo khẩn, gọi là vũ hịch (hịch có lông). Từ điển Trần Văn Chánh cũng ghi hai nét: bài hịch, và việc dùng hịch để kêu gọi hoặc lên án.
Từ tấm thẻ gỗ truyền tin, hịch dần thành một thể văn riêng. Sách Ngữ văn và các tài liệu lí luận văn học hiện nay thống nhất mấy ý chính: hịch thuộc văn nghị luận thời xưa; người viết là vua, chúa, tướng soái hoặc thủ lĩnh phong trào; mục đích là khích lệ tinh thần, thuyết phục người nghe, kêu gọi đấu tranh. Đối tượng nhận hịch có thể là tướng sĩ dưới quyền, có thể là cả dân chúng một vùng.
Hịch được xếp vào nhóm văn bản chính luận trung đại, bàn những việc hệ trọng của đất nước, giống chiếu và cáo. Những ai đã đọc về văn chính luận nói chung sẽ thấy hịch là một nhánh rất “nóng” của dòng văn ấy: không chỉ trình bày lẽ phải mà còn muốn người nghe hành động ngay.
Năm dấu hiệu nhận ra một bài hịch
- Lời kêu gọi trực tiếp. Người viết xưng hô rõ ràng với người nghe (ta – các ngươi, ta – tướng sĩ) và nói thẳng điều mình muốn họ làm.
- Kết cấu bốn phần quen thuộc. Thường mở bằng một lẽ chung hoặc gương người xưa; tiếp theo là nêu tình hình, kể tội kẻ thù; rồi phân tích phải trái, đúng sai để khơi dậy lòng căm thù và ý chí; cuối cùng là lời kêu gọi, chỉ ra việc cụ thể phải làm. Bốn phần này không cứng nhắc, tùy người viết có thể co giãn.
- Lí lẽ sắc, dẫn chứng có sức nặng. Dẫn chứng thường lấy từ sử sách, xếp từ xa đến gần để tăng sức thuyết phục.
- Cảm xúc dâng cao. Hịch đánh vào cả lí trí lẫn tình cảm: nỗi nhục mất nước, tình nghĩa trên dưới, lòng tự tôn của người nghe.
- Câu văn biền ngẫu. Các vế câu đi thành cặp cân xứng, có khi theo lối tứ lục (vế bốn chữ, vế sáu chữ), đọc lên có nhịp như tiếng trống thúc quân.
Thiếu yếu tố kêu gọi hành động thì một văn bản dù hùng hồn đến mấy cũng khó gọi là hịch. Đây là điểm dễ dùng để phân biệt nó với những thể văn cùng thời.
Hịch, chiếu, cáo đặt cạnh nhau
| Tiêu chí | Chiếu | Hịch | Cáo |
|---|---|---|---|
| Người viết | Vua (hoặc người viết thay vua) | Vua, chúa, tướng lĩnh, thủ lĩnh phong trào | Vua, chúa hoặc thủ lĩnh |
| Mục đích | Ban bố mệnh lệnh, công bố một chủ trương | Cổ động, thuyết phục, kêu gọi đấu tranh | Trình bày chủ trương hoặc tuyên bố một sự kiện trọng đại |
| Giọng điệu | Trang nghiêm, ôn tồn | Hùng hồn, khích lệ, có lúc gay gắt | Trang trọng, đanh thép |
| Tác phẩm học trong SGK | Chiếu dời đô (Lý Công Uẩn) | Hịch tướng sĩ (Trần Quốc Tuấn) | Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi) |
Ba thể văn này cùng là văn nghị luận trung đại, đều có gốc từ văn chương Trung Hoa và thường viết bằng chữ Hán. Muốn so ngay trên văn bản, có thể mở bài soạn Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn rồi đặt cạnh Hịch tướng sĩ: một bên là lời vua bàn việc dời kinh đô, giọng chậm rãi, hỏi ý quần thần; một bên là lời chủ soái giục tướng sĩ, nhịp văn dồn dập.
Riêng thể chiếu thời trung đại, loại văn bản vua dùng để ban bố mệnh lệnh, có bài giải nghĩa với ví dụ Chiếu dời đô và bài tập nhận diện.
Soi thể hịch qua Hịch tướng sĩ
Hịch tướng sĩ, tên chữ Hán là Dụ chư tì tướng hịch văn, được Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn viết trước cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ hai. Đọc kỹ sẽ thấy đủ cả năm dấu hiệu ở trên.
Phần mở đầu nêu gương các trung thần nghĩa sĩ trong sử sách Trung Hoa, những người sẵn sàng chết vì chủ tướng. Đây là cách đặt “chuẩn mực” trước khi nói đến hiện tại: người xưa làm được như thế, còn các ngươi thì sao?
Phần tiếp theo vẽ ra cảnh sứ giặc ngang ngược đi lại ngoài đường, đòi lụa ngọc, vơ vét bạc vàng. Ngay sau đó là đoạn văn nổi tiếng tả nỗi lòng của chủ soái: ăn không ngon, ngủ không yên, đau xót đến rơi lệ, chỉ mong được trả thù cho nước. Chi tiết này cho thấy đặc trưng của hịch: người kêu gọi phải bày tỏ lòng mình trước thì lời kêu gọi mới thấm.
Phần phân tích phải trái là đoạn gay gắt nhất. Chủ soái nhắc ân tình đã dành cho tướng sĩ, rồi phê phán thẳng thói hưởng lạc: mải chọi gà, mê săn bắn, ham rượu ngon, nghe hát. Mỗi thú vui được đặt cạnh một hậu quả nếu giặc tràn vào: nhà tan, đất mất, cả tướng lẫn quân chịu nhục. Lối đối lập này là “vũ khí” quen thuộc của thể hịch. Đoạn này cũng nhắc cảnh vợ con tướng sĩ khốn đốn khi nước mất; cách hiểu chữ ấy được bàn riêng ở bài chữ thê tử trong bài hịch của Trần Quốc Tuấn.
Phần kết chỉ ra việc cụ thể: chăm chỉ tập luyện theo sách Binh thư yếu lược do chính chủ soái soạn, và nói rõ hậu quả nếu ai làm trái. Lời kêu gọi khép lại bài hịch, đúng như mục đích của thể văn. Ai cần phần tóm tắt từng đoạn có thể xem bố cục và nội dung từng đoạn của bài hịch.
Luyện tập nhận biết thể hịch
Câu 1: Vì sao Hịch tướng sĩ được xếp vào thể hịch mà không phải chiếu hay cáo?
Đáp án: Vì người viết là chủ soái (không phải vua ban mệnh lệnh), đối tượng là tướng sĩ dưới quyền, và mục đích chính là khích lệ, kêu gọi họ luyện tập, sẵn sàng đánh giặc. Bài có lời kêu gọi trực tiếp, giọng văn hùng hồn, dồn dập, đúng đặc trưng của hịch.
Câu 2: Sắp xếp các ý sau theo kết cấu thường gặp của một bài hịch: (a) chỉ ra việc cụ thể phải làm; (b) nêu gương người xưa; (c) phân tích phải trái, phê phán thái độ sai; (d) kể tội ác, sự ngang ngược của kẻ thù.
Đáp án: (b) → (d) → (c) → (a). Mở bằng chuẩn mực chung, sau đó nêu tình hình, rồi phân tích đúng sai, cuối cùng là lời kêu gọi hành động. Đây là trình tự thường gặp, không phải khuôn bắt buộc cho mọi bài hịch.
Câu 3: Trong các văn bản sau, văn bản nào thuộc thể hịch: Chiếu dời đô, Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo?
Đáp án: Chỉ có Hịch tướng sĩ. Chiếu dời đô là chiếu (vua công bố việc dời kinh đô), Bình Ngô đại cáo là cáo (tuyên bố chiến thắng, mở ra thời bình). Cả ba đều là văn nghị luận trung đại.
Câu 4: Lối văn biền ngẫu trong hịch có tác dụng gì?
Đáp án: Các vế câu cân xứng, đối nhau về ý và nhịp, khiến lời văn trang trọng, dễ nhớ và có sức vang như khi đọc to trước hàng quân. Phép đối còn làm nổi bật sự tương phản (ta – giặc, vinh – nhục), giúp lí lẽ thêm sắc.
Hịch trong giờ Ngữ văn: những điều cần nhớ
Hịch thuộc loại văn bản gì?
Hịch thuộc văn nghị luận trung đại, cụ thể là văn chính luận: bàn việc hệ trọng của đất nước bằng lí lẽ và dẫn chứng, nhằm thuyết phục và kêu gọi người nghe hành động.
Đặc điểm của thể hịch nổi bật nhất là gì?
Nổi bật nhất là sự kết hợp giữa lí lẽ chặt chẽ và cảm xúc mãnh liệt, hướng tới một lời kêu gọi cụ thể. Hình thức thường là văn biền ngẫu với các vế câu cân đối, giọng hùng hồn.
Hịch tướng sĩ được viết vào thời gian nào?
Bài hịch được viết trước cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ hai, phần lớn tài liệu ghi năm 1284. Một số sách giải bài tập ghi năm 1285, năm quân Nguyên kéo sang, nên khi làm bài nên nói theo mốc mà sách giáo khoa của mình sử dụng.
Hịch và cáo khác nhau thế nào?
Hịch dùng để cổ động, kêu gọi đấu tranh, giọng khích lệ, giục giã. Cáo dùng để trình bày một chủ trương hoặc tuyên bố một sự kiện lớn cho mọi người cùng biết, như Bình Ngô đại cáo tuyên bố kết thúc chiến tranh, giọng trang trọng, đĩnh đạc.