Hạnh phúc là trạng thái vui sướng, mãn nguyện khi người ta thấy điều mình mong mỏi đã thành. Từ này gốc Hán Việt (幸福), ghép từ hạnh là may mắn và phúc là điều tốt lành. Mỗi người trả lời câu hỏi “hạnh phúc là gì” một kiểu: bữa cơm đủ mặt cả nhà, một điểm mười bất ngờ, hay chỉ là buổi sáng không phải vội. Trong tiếng Việt, chữ này vừa làm danh từ vừa làm tính từ.
| Nghĩa ngắn | Trạng thái sung sướng vì thấy ý nguyện của mình được thỏa |
| Gốc từ | Hán Việt 幸福: hạnh (may mắn) + phúc (điều tốt lành) |
| Loại từ | Danh từ (niềm hạnh phúc) và tính từ (sống hạnh phúc) |
| Trái nghĩa | Bất hạnh (不幸) |
Từ điển định nghĩa hạnh phúc thế nào?
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) ghi hai cách dùng, chung một cái lõi: sự sung sướng sinh ra khi ý nguyện được đáp ứng trọn vẹn.
- Danh từ, gọi tên trạng thái ấy: vì hạnh phúc của trẻ thơ, hưởng hạnh phúc, gương mặt rạng ngời hạnh phúc.
- Tính từ, chỉ người hay quãng đời đang ở trạng thái ấy: những năm tháng hạnh phúc, hai vợ chồng sống rất hạnh phúc.
Điều đáng để ý là chữ “ý nguyện” trong định nghĩa. Hạnh phúc theo tiếng Việt không đo bằng của cải mà bằng khoảng cách giữa điều mình mong và điều mình có. Người mong ít mà được đủ có khi thấy hạnh phúc hơn người có nhiều mà còn thèm thêm.
Ví dụ câu:
- Bà ngoại bảo hạnh phúc của bà là mỗi Tết con cháu về đông đủ.
- Tấm ảnh tốt nghiệp chụp vội mà ai cũng cười rất hạnh phúc.
- Đề văn: “Theo em, hạnh phúc có cần những điều lớn lao?”
Chiết tự 幸福: may được gặp điều lành
Tách đôi từ này ra, ta thấy người xưa nghĩ về hạnh phúc khá khiêm tốn.
Hạnh (幸) được Thiều Chửu giảng là may; việc lẽ ra phải chịu thiệt mà thoát được thì gọi là hạnh. Chữ này có trong hạnh ngộ (may mà gặp được), vạn hạnh (muôn phần may mắn), và trong chữ trái nghĩa bất hạnh (không may). Đừng lẫn với chữ hạnh 行 trong đức hạnh, hạnh kiểm: hai chữ khác hẳn nhau, chỉ trùng âm.
Phúc (福) thuộc bộ thị 示, bộ của những chữ liên quan đến thần linh, cúng tế. Thiều Chửu giảng gọn: mọi điều tốt lành đều gọi là phúc, và kể theo sách xưa năm điều phúc gồm giàu có, yên lành, sống lâu, có đức tốt, được chết già. Cùng gốc có phúc đức, phúc lợi, chúc phúc, hồng phúc.
Ghép lại, 幸福 vốn mang ý “may mắn được hưởng điều tốt lành”, tức là thứ trời cho hơn là thứ tự làm ra. Nghĩa tiếng Việt hiện đại đã dời trọng tâm về phía cảm xúc bên trong: không còn là vận may, mà là cảm giác đủ đầy của chính người trong cuộc.
Sung sướng, mãn nguyện, an yên: những chữ đứng cạnh hạnh phúc
| Nhóm | Từ | Khác hạnh phúc ở đâu |
|---|---|---|
| Gần nghĩa | sung sướng, vui sướng | Thiên về cảm giác tức thời, có thể đến rồi đi trong một buổi |
| Gần nghĩa | mãn nguyện, toại nguyện | Nhấn vào chuyện ước muốn đã thành, sắc thái trang trọng |
| Gần nghĩa | an yên, bình yên | Lặng hơn, không cần niềm vui lớn, chỉ cần không có gì phải lo |
| Trái nghĩa | bất hạnh, khổ đau, đau khổ | “Bất hạnh” là cặp đối trực tiếp, cùng gốc chữ 幸 |
Tiếng Anh dịch hạnh phúc là happiness (danh từ) và happy (tính từ). Thú vị là happy có họ với chữ hap trong tiếng Anh trung đại, nghĩa là sự may rủi, nên cả phương Đông lẫn phương Tây buổi đầu đều gắn hạnh phúc với vận may.
Muốn biết câu nào đổi hạnh phúc sang sung sướng được, câu nào không, xem bài đồng nghĩa, trái nghĩa với hạnh phúc.
Hạnh phúc dưới ngòi bút nhà văn, từ chua cay tới ấm áp
Văn học Việt Nam có một nhan đề nổi tiếng dùng chữ hạnh phúc theo lối mỉa mai: “Hạnh phúc của một tang gia”, chương XV tiểu thuyết Số đỏ (1936) của Vũ Trọng Phụng. Cụ cố tổ qua đời, và cả đại gia đình “hạnh phúc” vì sắp được chia gia tài, được dịp khoe đám ma to nhất phố. Hai chữ vốn đẹp đẽ bị đặt cạnh tang tóc để lật ngược bộ mặt đạo đức giả của một lớp người. Cách đọc nhan đề, bố cục và các câu hỏi trong sách có ở bài soạn Hạnh phúc của một tang gia.
Ở chiều ngược lại, học sinh lớp 6 bộ Chân trời sáng tạo được đọc một văn bản nghị luận ngắn đặt câu hỏi ngay ở nhan đề: Phải chăng chỉ có ngọt ngào mới làm nên hạnh phúc? Bài cho rằng nhọc nhằn, thậm chí nỗi đau, cũng có thể đưa người ta tới hạnh phúc, như người mẹ thức trắng bên con mà vẫn thấy đủ đầy.
Đặt hai văn bản cạnh nhau sẽ thấy một điều: hạnh phúc thật thường gắn với sự hy sinh cho người khác, còn thứ “hạnh phúc” của gia đình cụ cố tổ chỉ là lòng tham đội lốt niềm vui.
Viết đoạn nghị luận xã hội về hạnh phúc: khung ý và dẫn chứng
Đề “Suy nghĩ về hạnh phúc” hay “Hạnh phúc là biết đủ” xuất hiện từ lớp 8 tới lớp 12. Một khung ý dễ dùng:
- Giải thích: hạnh phúc là cảm giác mãn nguyện khi điều mình mong được đáp ứng; chiết tự 幸福 cho thêm một ý hay, người xưa xem hạnh phúc là điều may, nên càng phải biết quý.
- Hạnh phúc đến từ đâu: từ gia đình, từ việc mình làm có ích, từ những điều nhỏ được để ý. Dẫn chứng xã hội: từ năm 2013, ngày 20/3 được chọn làm Ngày Quốc tế Hạnh phúc theo nghị quyết Liên Hợp Quốc thông qua năm 2012, do Bhutan khởi xướng, quốc gia nổi tiếng với chỉ số Tổng hạnh phúc quốc gia.
- Phản đề: đồng nhất hạnh phúc với tiền bạc, danh tiếng; mải so mình với cuộc sống được “lọc” trên mạng xã hội rồi thấy thiếu.
- Bài học: biết đủ nhưng không an phận; tự tạo hạnh phúc bằng việc làm cụ thể thay vì chờ may mắn.
Muốn xem ý thứ tư thành bài hoàn chỉnh, đọc mẫu “Biết đủ không phải là an phận” trong tuyển văn nghị luận tư tưởng, đạo lí cho lớp 11. Học sinh lớp 8 có thể tham khảo mẫu bàn về lối sống giản dị trong bộ bài văn nghị luận về vấn đề đời sống lớp 8.
Học sinh hay hỏi gì về hạnh phúc?
Hạnh phúc là gì theo em, nên trả lời thế nào?
Câu hỏi “theo em” chờ một ý riêng, không cần định nghĩa sách vở. Hãy nêu ngắn nghĩa chung (cảm giác mãn nguyện), rồi gắn với một khoảnh khắc cụ thể của chính mình, ví dụ lần đầu tự nấu được bữa cơm cho mẹ. Chi tiết thật bao giờ cũng thuyết phục hơn câu chữ to tát.
Hạnh phúc trong tiếng Hán Việt nghĩa là gì?
Hạnh phúc viết là 幸福. Hạnh (幸) là may mắn, phúc (福) là điều tốt lành, nên nghĩa gốc là “may được hưởng điều lành”. Trái nghĩa trực tiếp là bất hạnh (不幸), tức không may.
Hạnh phúc có phải là có nhiều tiền?
Tiền giúp người ta bớt lo, nhất là khi còn thiếu ăn thiếu mặc, nhưng không đồng nghĩa với hạnh phúc. Định nghĩa trong từ điển đo hạnh phúc bằng ý nguyện được thỏa, mà ý nguyện của con người còn có tình thân, sức khỏe, sự tôn trọng. Nhiều đề nghị luận dùng đúng câu hỏi này làm phản đề.
Hạnh phúc tiếng Anh là gì?
Danh từ là happiness, tính từ là happy. Khi nói về một cuộc sống viên mãn, lâu dài, tiếng Anh còn dùng well-being.