Ngũ phúc lâm môn là lời chúc bốn chữ Hán 五福臨門, nghĩa là “năm điều phúc đến cửa nhà”. Người Việt hay viết câu này trên giấy đỏ để treo ngày Tết, dán trước cửa hoặc tặng nhau khi mừng nhà mới. Năm phúc ấy, theo cách hiểu quen thuộc, là phúc, lộc, thọ, khang, ninh; còn sách xưa lại kể một danh sách hơi khác.
| Nghĩa | Năm điều phúc cùng đến nhà; lời chúc gia đình đầy đủ may mắn |
| Chữ Hán | 五福臨門 (giản thể 五福临门) |
| Gốc | “Ngũ phúc” có từ thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư |
| Dịp dùng | Tết Nguyên đán, xin chữ đầu xuân, tân gia, nhập trạch |
| Hình thức | Chữ viết trên giấy đỏ, câu chúc, tranh năm con dơi |
Ngũ phúc lâm môn, đọc từng chữ một
Bốn chữ, mỗi chữ một việc. Ngũ (五) là năm. Phúc (福) là điều may, điều tốt lành trời đất ban cho. Lâm (臨) là đến, tới gần, cùng nghĩa với chữ lâm trong quang lâm (khách quý đến chơi) hay lâm chung (lúc sắp qua đời). Môn (門) là cửa, rộng ra là nhà, là gia đình.
Chỗ dễ hiểu sai nằm ở chữ lâm. Nghe “lâm” nhiều người nghĩ ngay tới rừng, như lâm nghiệp, sơn lâm. Chữ rừng là 林, viết khác hẳn. Trong câu chúc này, lâm là 臨, chỉ sự đi đến. Đọc đúng thì cả câu thành một hình ảnh rất động: năm điều phúc đang bước qua ngưỡng cửa.
Vì là thành ngữ chữ Hán, câu chúc giữ nguyên trật tự bốn chữ. Nói “chúc nhà mình ngũ phúc lâm môn” thì tự nhiên; đảo thành “lâm môn ngũ phúc” thì người nghe sẽ khựng lại.
Năm phúc ấy là những gì?
Hai chữ ngũ phúc xuất hiện sớm nhất trong thiên Hồng Phạm của Kinh Thư, một trong những bộ sách cổ nhất của Nho gia. Danh sách ở đó gồm: thọ (sống lâu), phú (giàu có), khang ninh (khỏe mạnh, yên ổn), du hảo đức (ưa chuộng đạo đức) và khảo chung mệnh (sống trọn tuổi trời, ra đi êm thấm). Điều thú vị là trong năm phúc của người xưa có một phúc thuộc về lòng người: thích làm điều tốt cũng được kể là may mắn.
Đến đời Hán, Hoàn Đàm trong sách Tân luận ghi một cách kể khác mà người đương thời hay dùng: thọ, phú, quý, an lạc và đông con nhiều cháu. Phúc “khảo chung mệnh” vắng mặt, thay bằng những mong ước rất đời: địa vị và con cháu.
Ở Việt Nam, cách giảng phổ biến nhất là phúc, lộc, thọ, khang, ninh: may mắn, tài lộc, sống lâu, khỏe mạnh và bình yên. Danh sách này không trùng hẳn với sách cổ, nhưng ý thì gần: một đời đủ ăn, đủ sức khỏe, nhà cửa êm ấm. Ai đã quen câu chúc bốn chữ an khang thịnh vượng ngày đầu năm sẽ thấy chữ khang ở đây là một.
Từ giấy đỏ ông đồ đến tranh năm con dơi
Treo chữ ngày Tết
Cách dùng quen nhất là viết bốn chữ 五福臨門 bằng mực đen hoặc nhũ vàng trên giấy đỏ, dán trên cửa chính hay treo ở phòng khách. Đầu xuân, nhiều nhà đi xin chữ ở các phố ông đồ; người xin có thể chọn một chữ đơn như Phúc, Tâm, Nhẫn, hoặc cả câu bốn chữ. Câu này hợp với không khí Tết vì nó không cầu riêng một thứ gì, nó cầu cho đủ.
Chúc mừng nhà mới
Chữ môn khiến câu chúc rất hợp với dịp về nhà mới. Khách đến dự bữa tiệc ra mắt căn nhà mới có thể tặng một bức thư pháp ngũ phúc lâm môn, hoặc nói câu chúc khi nâng ly: “Chúc gia đình anh chị ở nhà mới ngũ phúc lâm môn.”
Năm con dơi trên đồ gốm, cánh cửa
Trên gốm sứ, đồ gỗ chạm hay tranh treo kiểu Trung Hoa, ngũ phúc thường được vẽ thành năm con dơi bay quanh chữ Thọ. Lý do nằm ở tiếng đọc: chữ dơi 蝠 và chữ phúc 福 trong tiếng Hán phổ thông phát âm giống nhau, nên con dơi trở thành hình ảnh thay cho chữ phúc. Người Việt đọc chữ dơi theo âm Hán Việt là bức, khác hẳn chữ phúc, nên lối chơi chữ này ít người nhận ra nếu không ai giải thích.
Ngũ phúc, tam đa và câu chúc gần nghĩa
| Câu | Gồm những gì | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Ngũ phúc lâm môn | Năm phúc (cách hiểu phổ biến: phúc, lộc, thọ, khang, ninh) cùng đến nhà | Chữ treo Tết, quà tân gia |
| Tam đa (phúc lộc thọ) | Ba điều: nhiều phúc, nhiều lộc, sống lâu | Tượng ba ông Phúc Lộc Thọ, tranh Tết |
| An khang thịnh vượng | Bình yên, khỏe mạnh, làm ăn phát đạt | Thiệp chúc, lời chúc đầu năm |
Tam đa là ba trong số năm phúc; ngũ phúc thêm vào sức khỏe và sự yên ổn. Còn an khang thịnh vượng thiên về chuyện làm ăn, ít nói tới tuổi thọ.
Một lưu ý nhỏ khi viết tặng: chữ 臨 nhiều nét, viết vội rất dễ sai một bộ phận. Ai không quen chữ Hán thì nên nhờ người biết chữ xem lại trước khi đem đi đóng khung, kẻo một bức quà mừng lại mang câu chúc chẳng ai đọc được.
Treo, viết và nói ngũ phúc lâm môn cho đúng
Ngũ phúc gồm những gì?
Theo cách hiểu phổ biến ở Việt Nam là phúc, lộc, thọ, khang, ninh. Theo Kinh Thư, năm phúc là thọ, phú, khang ninh, du hảo đức và khảo chung mệnh.
Ngũ phúc lâm môn viết chữ Hán thế nào?
Chữ phồn thể là 五福臨門, chữ giản thể là 五福临门. Thư pháp treo Tết ở Việt Nam thường dùng chữ phồn thể.
Chữ lâm trong ngũ phúc lâm môn có phải là rừng không?
Không. Lâm ở đây là 臨, nghĩa là đến, tới. Chữ lâm nghĩa rừng là 林, không liên quan đến câu chúc này.
Treo chữ ngũ phúc lâm môn ở đâu trong nhà?
Thường là trên cửa chính hoặc ở phòng khách, nơi khách bước vào là thấy, đúng với ý “phúc đến cửa”. Đây là thói quen trang trí, không có quy định bắt buộc; nhà nào thấy chỗ nào trang trọng thì treo chỗ đó.
Ngũ phúc lâm môn dịch sang tiếng Anh thế nào?
Có thể dịch sát là “five blessings come to the door”. Khi viết thiệp cho người nước ngoài, nên thêm một câu giải thích năm điều phúc là gì để câu chúc không bị hiểu như một câu đố.