Hằng là từ chỉ sự đều đặn, lặp lại hoặc lâu bền, như trong hằng ngày, hằng năm, hằng mong. Gốc của nó là chữ Hán 恒 (thường, lâu, bền). Cùng âm ấy còn có chữ 姮 trong tên Hằng Nga, và nghĩa “không đổi” của hằng số; hằng trong tin học cũng đi theo nghĩa này.
| Nghĩa ngắn | Luôn luôn, đều đặn; lâu bền, không đổi |
| Chữ Hán | 恒/恆 (thường, bền lâu); 姮 (tên Hằng Nga) |
| Loại từ | Phó từ (“hằng mong”); yếu tố ghép (“hằng ngày”, “hằng số”, “vĩnh hằng”) |
| Sắc thái | Trung tính, hơi văn viết |
Chữ hằng trong hằng ngày, hằng năm
Trong tiếng Việt thường dùng, hằng có hai nét nghĩa gần nhau. Nét thứ nhất là lặp lại đều theo chu kì: tờ báo ra hằng tuần, lễ hội tổ chức vào tháng Giêng hằng năm. Ghép với một đơn vị thời gian, hằng có nghĩa “mỗi… đều…”.
Nét thứ hai là luôn luôn, lúc nào cũng, khi hằng đứng trước một động từ chỉ tình cảm: điều em hằng mong ước, người thầy tôi hằng kính trọng. Ở đây hằng là phó từ, cho thấy tình cảm ấy kéo dài, bền bỉ, không phải nhất thời. Lối nói này nghe trang trọng, gặp nhiều trong thư từ, diễn văn và văn chương.
Hằng ngày và hàng ngày hay bị dùng lẫn; chỗ khác nhau giữa hai cách viết được bàn riêng trong bài Hàng ngày hay hằng ngày?
Hai chữ Hán cùng một âm hằng
Chữ thứ nhất là 恒 (còn viết 恆). Thiều Chửu giảng là thường, lâu, bền; Trần Văn Chánh thêm nghĩa bền bỉ, kiên trì, mãi mãi. Từ đây ta có vĩnh hằng (mãi mãi không mất), hằng sản (của cải lâu bền, như ruộng vườn), hằng số. Ai muốn so vĩnh hằng với vĩnh viễn, vĩnh cửu có thể đọc thêm bài so ba chữ vĩnh cửu, vĩnh viễn, vĩnh hằng. Tên nghi lễ lễ hằng thuận nơi cửa chùa cũng mượn ý ấy: mong đôi vợ chồng hòa thuận lâu bền.
Chữ thứ hai là 姮, chỉ dùng trong tên Hằng Nga, nàng tiên trong thần thoại Trung Hoa, tương truyền là vợ Hậu Nghệ, lấy thuốc trường sinh rồi bay lên cung trăng. Câu chuyện ấy đi vào văn hóa Việt qua hình ảnh chị Hằng đêm Trung thu; bản kể đầy đủ có trong sự tích nàng tiên cung trăng.
Còn sông Hằng ở Ấn Độ thì sao? Tên Hán của con sông là 恒河 (Hằng hà), dùng chữ 恒, nên thành ngữ hằng hà sa số (恒河沙數, số cát sông Hằng) mới mang nghĩa nhiều vô kể.
Hằng số, hằng trong lập trình và “hằng số văn hóa”
Trong toán học, hằng số là số không đổi trong quá trình đang xét, đối lập với biến số. Ở hàm số y = 3x, số 3 là hằng số, còn x thay đổi.
Trong tin học, hằng (tiếng Anh constant) là một đại lượng được đặt tên mà giá trị giữ nguyên suốt lúc chương trình chạy, đối lập với biến có thể gán lại. Học sinh thường gặp khái niệm này khi học Python hay Pascal: số π hay mức thuế cố định hay được khai báo là hằng.
Từ nghĩa khoa học ấy, “hằng số” còn được dùng theo lối ẩn dụ để chỉ điều bền vững qua thời gian. Nhan đề bài đọc “Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội: một hằng số văn hóa Việt Nam” trong Ngữ văn 10 là ví dụ đẹp của cách dùng này; có thể xem bài soạn văn bản về hằng số văn hóa Hà Nội.
Hằng đi với từ nào, ngược với từ nào?
Ở nghĩa chu kì, hằng gần với mỗi, thường kì, định kì: “hằng tháng” có thể thay bằng “mỗi tháng”. Ở nghĩa luôn luôn, hằng gần với luôn, mãi, vẫn thường. Ở nghĩa bền lâu, nó gần vĩnh cửu, bất biến.
Từ trái nghĩa tùy nét nghĩa: biến (hằng số ↔ biến số), nhất thời, tạm thời, thất thường. Một người “hằng quan tâm” là người quan tâm đều đặn; người quan tâm “thất thường” thì lúc có lúc không.
Lưu ý thêm: hằng khác hăng (hăng hái, mùi hăng). Gõ thiếu dấu huyền, “hằng tuần” thành “hăng tuần” là sai nghĩa hẳn.
Từ chị Hằng đến sông Hằng
Hằng trong tin học là gì?
Là đại lượng có tên và có giá trị cố định, không đổi trong suốt quá trình thực hiện chương trình. Ngược lại với hằng là biến, đại lượng có thể nhận giá trị mới.
Hằng hà sa số là gì?
Thành ngữ gốc Hán, nghĩa đen là “số cát sông Hằng”, nghĩa bóng là nhiều đến mức không đếm xuể. Văn chương đôi khi nói tắt là “hằng hà”: hằng hà vì sao, hằng hà ánh đèn.
Hằng Nga có liên quan đến chữ hằng trong hằng ngày không?
Không. Tên Hằng Nga dùng chữ 姮, còn hằng ngày dùng chữ 恒. Hai chữ chỉ trùng âm đọc Hán Việt, nghĩa không liên quan nhau.
Tên Hằng mang ý nghĩa gì?
Tên Hằng thường được hiểu theo hai hướng: gợi vẻ đẹp dịu dàng của chị Hằng trên cung trăng, hoặc mang ý bền bỉ, thủy chung theo chữ 恒. Ý nào đúng là tùy cha mẹ gửi gắm khi đặt tên.