Hạ chí là một trong 24 tiết khí của lịch cổ truyền phương Đông, rơi vào khoảng ngày 21 hoặc 22 tháng 6 dương lịch. Ngày hạ chí là ngày mặt trời lên cao nhất về phía bắc, nên ở Bắc bán cầu, trong đó có Việt Nam, đây là ngày dài nhất và đêm ngắn nhất trong năm. Tiết hạ chí kéo dài chừng nửa tháng, tới khi sang tiết Tiểu thử.
| Nghĩa | Tiết khí giữa mùa hè; ngày có ban ngày dài nhất năm ở Bắc bán cầu |
| Gốc từ | Hán Việt 夏至: hạ (mùa hè) + chí (đến, tới chỗ tột cùng) |
| Thời điểm | Khoảng 21–22/6 dương lịch; sau tiết Mang chủng, trước tiết Tiểu thử |
| Tiếng Anh | summer solstice |
Hạ chí (夏至): mùa hè đi tới đỉnh
Chữ hạ (夏) là mùa hè, chữ chí (至) là đến, tới nơi. Trong tên tiết khí, “chí” mang nghĩa đến chỗ cùng cực: mặt trời đã đi tới điểm xa nhất về phía bắc, rồi từ đó quay dần về nam. Vì thế hạ chí không phải “bắt đầu mùa hè” theo cách hiểu của lịch phương Đông, mà là điểm giữa hè, lúc mùa nóng ở độ chín nhất.
Lịch phương Tây thì khác: các nước ôn đới thường lấy ngày hạ chí làm ngày mở đầu mùa hè thiên văn. Hai cách tính cùng nói về một khoảnh khắc, chỉ khác chỗ đặt mốc. Cặp đối xứng với nó là đông chí (冬至), khoảng ngày 21–22 tháng 12, lúc đêm dài nhất năm.
Đừng nhầm chữ chí này với chí trong ý chí (志). Cùng âm nhưng một chữ là “đến tột cùng”, một chữ là “điều lòng hướng tới”.
Vì sao ngày hạ chí dài nhất năm?
Trục Trái Đất nghiêng khoảng 23,4 độ so với mặt phẳng quỹ đạo. Khi Trái Đất đi tới vị trí mà nửa phía bắc nghiêng hẳn về phía mặt trời, ánh nắng chiếu gần như thẳng góc xuống đường chí tuyến Bắc. Nửa bắc nhận nắng nhiều nhất, ngày kéo dài nhất; nửa nam thì ngược lại, đang ở giữa mùa đông với ngày ngắn nhất.
Càng lên gần Bắc Cực, chênh lệch càng lớn. Ở Bắc Âu, quanh hạ chí có nơi mặt trời gần như không lặn, người ta gọi là đêm trắng. Ở Việt Nam, khoảng cách giữa ngày và đêm không chênh nhiều như thế, nhưng vẫn đủ để người làm ruộng nhận ra.
Người xưa chia năm thành 24 tiết khí dựa trên vị trí mặt trời, để biết lúc nào gieo, lúc nào gặt. Bốn tiết làm cột mốc là xuân phân, hạ chí, thu phân, đông chí. Có một điều hay bị hiểu nhầm: hạ chí là ngày dài nhất, nhưng thường chưa phải ngày nóng nhất. Mặt đất và biển còn tiếp tục tích nhiệt thêm vài tuần, nên cái nóng gay gắt nhất hay đến muộn hơn.
Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng
Ông cha ta không dùng chữ hạ chí trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, nhưng đã ghi lại hiện tượng ấy bằng một câu tục ngữ ai cũng thuộc:
Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng,
Ngày tháng mười chưa cười đã tối.
Tháng năm âm lịch thường trùng khoảng hạ chí, đêm ngắn tới mức vừa ngả lưng đã thấy trời rạng. Tháng mười âm lịch gần đông chí, ngày ngắn tới mức chưa kịp cười một câu thì trời đã tối. Lối nói phóng đại ấy gói gọn cả một quan sát thiên văn. Câu này nằm trong văn bản văn bản Những kinh nghiệm dân gian về thời tiết.
Cũng vào tháng năm âm lịch, người Việt có Tết giết sâu bọ mùng năm tháng năm. Hai mốc này không trùng nhau và không cùng một gốc: Đoan ngọ tính theo âm lịch, hạ chí tính theo vị trí mặt trời. Song chúng thường cách nhau không xa, cùng rơi vào lúc nắng nóng, sâu bệnh nhiều.
Người xưa đón hạ chí ra sao?
Ở Việt Nam, hạ chí không phải ngày lễ hay ngày nghỉ, và không có nghi lễ riêng phổ biến khắp nơi. Nó chủ yếu là một mốc trong lịch nông vụ, nhắc người làm ruộng chuẩn bị cho những tháng nắng gắt, mưa giông.
Ở một số nước khác, ngày này lại gắn với lễ tục rõ nét hơn:
- Trung Quốc: thời Minh, Thanh, vua chúa tế thần Đất vào ngày hạ chí, đối xứng với lễ tế Trời vào đông chí. Dân gian miền Bắc nước này có câu “đông chí ăn sủi cảo, hạ chí ăn mì”, vì hạ chí đến ngay sau vụ gặt lúa mì, ăn bát mì bột mới là để mừng được mùa.
- Thụy Điển và các nước Bắc Âu: lễ Midsommar được tổ chức vào cuối tuần gần hạ chí. Người ta dựng cột kết hoa lá, đội vòng hoa, nhảy múa quanh cột và ăn khoai tây non, cá trích, dâu tây.
- Nhiều nơi khác: một số công trình đá cổ ở châu Âu được dựng sao cho đón đúng tia nắng mặt trời mọc ngày hạ chí, nên vẫn có người kéo tới xem mỗi năm.
Điểm chung của những tục ấy là niềm vui trước ánh sáng dài nhất năm và mong mùa màng no đủ. Còn với người Việt, khi đọc lịch thấy chữ “hạ chí”, có lẽ điều dễ nhớ nhất vẫn là tối hôm ấy đến muộn hơn mọi hôm.
Hạ chí, đông chí, xuân phân, thu phân
| Tiết khí | Thời điểm (dương lịch) | Ở Bắc bán cầu |
|---|---|---|
| Xuân phân | Khoảng 20–21/3 | Ngày và đêm gần bằng nhau |
| Hạ chí | Khoảng 21–22/6 | Ngày dài nhất, đêm ngắn nhất |
| Thu phân | Khoảng 22–23/9 | Ngày và đêm gần bằng nhau |
| Đông chí | Khoảng 21–22/12 | Ngày ngắn nhất, đêm dài nhất |
Chữ “phân” là chia đôi, chữ “chí” là tới cùng. Nhớ hai chữ ấy là nhớ được cả bốn mốc. Muốn biết thêm một tiết khí khác gắn với lễ tục của người Việt, xem bài về tiết Thanh minh và tục tảo mộ.
Cả năm có hai mươi bốn tiết khí; tiết mở đầu là tiết lập xuân, rơi vào khoảng đầu tháng Hai dương lịch.
Chuyện quanh ngày dài nhất năm
Ngày hạ chí là ngày gì?
Là ngày mở đầu tiết hạ chí, khi mặt trời ở vị trí xa nhất về phía bắc. Ở nước ta và cả Bắc bán cầu, đó là ngày có ban ngày dài nhất năm.
Hạ chí là ngày nào?
Thường là ngày 21 tháng 6 dương lịch, có năm rơi vào ngày 20 hoặc 22 tùy múi giờ và chu kì năm nhuận. Tiết hạ chí kéo dài tới khoảng ngày 6–7 tháng 7 thì chuyển sang tiết Tiểu thử.
Tiết hạ chí thời tiết ra sao?
Ở miền Bắc và miền Trung, đây là lúc nắng nóng gay gắt, hay có giông chiều. Ở Nam Bộ, tiết này nằm trong mùa mưa nên trời thường mát hơn so với tháng tư, tháng năm dương lịch.
Hạ chí tiếng Anh là gì?
Là summer solstice. Từ solstice gốc Latin, ghép từ “mặt trời” và “đứng lại”, vì quanh ngày này mặt trời như dừng ở điểm cao nhất trước khi quay về.