Năm nhuận là năm được thêm một khoảng thời gian so với năm thường để lịch không trôi lệch khỏi chu kì Trái Đất quay quanh Mặt Trời. Theo dương lịch, năm nhuận có 366 ngày, tháng Hai có thêm ngày 29. Theo âm lịch, năm nhuận có 13 tháng vì được chèn thêm một tháng nhuận. Hai kiểu nhuận này tính riêng, nên một năm có thể nhuận dương lịch mà không nhuận âm lịch.
Người đọc chưa rõ lập xuân là gì sẽ tìm thấy định nghĩa ngắn gọn và ví dụ ở bài giải thích riêng.
| Nghĩa | Năm có thêm thời gian để lịch khớp với mùa |
| Dương lịch | 366 ngày, có ngày 29/2 |
| Âm lịch | 13 tháng, có một tháng nhuận |
| Chữ Hán | 閏 (nhuận): thừa ra, xen vào giữa |
| Tiếng Anh | leap year |
Năm nhuận nghĩa là gì, vì sao lịch phải “nhuận”?
Trái Đất đi hết một vòng quanh Mặt Trời mất khoảng 365 ngày và gần 6 giờ. Lịch thì chỉ đếm được ngày tròn, nên mỗi năm 365 ngày lại hụt mất chừng ấy giờ. Để mặc bốn năm, phần hụt dồn thành gần một ngày; để mặc vài trăm năm, mùa xuân sẽ trôi dần sang những tháng vốn của mùa đông. Năm nhuận sinh ra để bù phần hụt ấy.
Âm lịch gặp chuyện tương tự nhưng nặng hơn. Mỗi tháng âm lịch bám theo tuần trăng, dài khoảng 29,5 ngày, nên 12 tháng chỉ được chừng 354 ngày, ngắn hơn năm Mặt Trời khoảng 11 ngày. Ba năm là hụt hơn một tháng. Người làm lịch vì thế thỉnh thoảng chèn thêm hẳn một tháng, gọi là tháng nhuận, để Tết vẫn rơi vào cuối đông đầu xuân. Âm lịch người Việt dùng thực ra là âm dương lịch: tháng theo Mặt Trăng, năm vẫn phải khớp với Mặt Trời.
Cách biết một năm có nhuận hay không?
Với dương lịch
Lịch dương đang dùng là lịch Gregory, quy tắc gồm hai bước:
- Năm chia hết cho 4 là năm nhuận, trừ các năm tròn trăm.
- Năm tròn trăm chỉ nhuận khi chia hết cho 400. Vì thế năm 2000 nhuận, còn 1900 và 2100 thì không.
Lần gần nhất có ngày 29/2 là năm 2024, lần tới là 2028. Ngoại lệ “tròn trăm” nghe lắt léo nhưng cần thiết: năm Mặt Trời ngắn hơn 365 ngày 6 giờ một chút, cứ bốn năm thêm một ngày thì lại dư, nên mỗi 400 năm phải bỏ bớt ba lần nhuận.
Với âm lịch
Trong mỗi chu kì 19 năm có 7 năm nhuận âm lịch. Muốn nhẩm nhanh, đem năm dương lịch chia 19 rồi xem phần dư: dư 0, 3, 6, 9, 11, 14, 17 nghĩa là năm âm tương ứng có tháng nhuận, dư các số khác thì không. Chẳng hạn 2025 chia 19 dư 11, nên năm Ất Tỵ 2025 có hai tháng Sáu; 2028 chia 19 dư 14, cũng là năm nhuận.
Nhuận vào tháng nào thì không nhẩm được, phải tính theo thiên văn. Nguyên tắc chung là tháng nhuận rơi vào tháng âm lịch không chứa “trung khí”. Trong hai mươi bốn tiết khí, mười hai mốc như Vũ thủy, Xuân phân, Cốc vũ, Hạ chí, Đông chí là trung khí; còn Lập xuân, Thanh minh thuộc nhóm “tiết”. Tháng nhuận được gọi theo tháng đứng trước nó: tháng Sáu nhuận, tháng Hai nhuận.
Chữ nhuận trong năm nhuận và trong nhuận bút
Chữ “nhuận” trong năm nhuận viết là 閏, nghĩa gốc là thừa ra, xen vào giữa. Từ điển Hán Việt ghi các từ cùng gốc: nhuận niên (năm nhuận), nhuận nguyệt (tháng nhuận), nhuận nhật (ngày nhuận). Thời phong kiến, vua không được coi là chính thống còn bị gọi là “nhuận vị”, tức ngôi vua “thừa”, không chính danh.
Tiếng Việt còn một chữ “nhuận” khác, viết là 潤, nghĩa là thấm ướt, trơn mịn, rồi mở rộng thành trau chuốt và có lời. Chữ này nằm trong nhuận bút (tiền trả cho người viết), nhuận sắc (sửa sang câu văn), lợi nhuận (tiền lời). Hai chữ đọc giống nhau nhưng không liên quan: năm nhuận không có nghĩa là năm “có lời”, cũng không phải năm “trơn tru”.
Năm thường, ngày nhuận, giây nhuận: những từ đứng cạnh năm nhuận
| Từ | Quan hệ với năm nhuận | Nghĩa ngắn |
|---|---|---|
| Năm thường | Trái nghĩa | Năm 365 ngày (dương) hoặc 12 tháng (âm) |
| Ngày nhuận | Một phần của năm nhuận dương lịch | Ngày 29/2 |
| Tháng nhuận | Một phần của năm nhuận âm lịch | Tháng âm lịch được chèn thêm |
| Giây nhuận | Dễ nhầm, khác hẳn | Một giây thêm vào giờ chuẩn để khớp với vòng quay Trái Đất |
| Leap year | Đồng nghĩa (tiếng Anh) | Năm nhuận |
Người sinh ngày 29/2 chỉ có đúng ngày sinh nhật bốn năm một lần; những năm còn lại, nhiều gia đình tổ chức vào ngày 28/2 hoặc 1/3. Còn với âm lịch, năm nhuận ảnh hưởng tới những ngày lễ tính theo trăng như Tết Nguyên đán và mồng Một tháng Giêng: năm có tháng nhuận dài hơn năm thường gần một tháng, nên ngày Tết, ngày giỗ năm sau xê dịch khá xa trên tờ lịch dương.
Năm nhuận qua những câu hỏi thường gặp
Năm nhuận có bao nhiêu ngày?
Năm nhuận dương lịch có 366 ngày. Năm nhuận âm lịch có 13 tháng, tổng cộng khoảng 383 đến 385 ngày.
Tháng 2 năm nhuận có bao nhiêu ngày?
Tháng Hai năm nhuận dương lịch có 29 ngày, năm thường chỉ có 28 ngày. Ngày 29/2 chính là ngày nhuận.
Năm 2026 có phải năm nhuận không?
Không. 2026 không chia hết cho 4 nên không nhuận dương lịch; chia cho 19 dư 12 nên cũng không có tháng nhuận âm lịch.
Năm nhuận âm lịch và dương lịch có trùng nhau không?
Có năm trùng, có năm không, vì hai lịch tính riêng. Năm 2024 nhuận dương lịch mà không nhuận âm lịch; năm 2025 thì ngược lại; năm 2028 nhuận cả hai.